ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਮ, ਮਾਰੀਚ ਦੇ ਚਲਾਂ ਨਾਲ ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਬੇਬਸ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ; ਥਕ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਘਾਹ ਵਾਲੀ ਠੰਡੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਆਰਾਮ ਲੈਣ ਲਈ ਰੁਕਿਆ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਭਟਕਣ ਵਾਲਾ ਮਾਰੀਚ, ਹਿਰਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਹੋਰ ਹਿਰਨਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਣ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਉਹ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰ ਉਭਰ ਆਇਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ, ਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਏ, ਪਰ ਮਾਰੀਚ ਡਰ ਕੇ ਫਿਰੋਂ ਅਚਾਨਕ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਕ ਵਾਰੀ ਫਿਰ, ਮਾਰੀਚ ਇਕ ਦਰੱਖਤ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਿਕਲਿਆ, ਅਤੇ ਰਾਮ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਸਨ, ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾਇਆ। ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਹੁਣ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਚਮਕਦਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਂਗ ਤਪਦਾ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੂਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੀਰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਤੀਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਧਨੁਸ਼ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਬਹੁਤ ਜੋਰ ਨਾਲ ਖਿੱਚਿਆ, ਤੇ ਹਿਰਨ ਦੀ ਆਕਾਰੀ ਮਾਰੀਚ ਵੱਲ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਲਾਇਆ, ਜੋ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਸਾਹ ਲੈ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰਾਮ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਬਣਾਏ ਹੋਏ, ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਤਪਦੇ, ਚਮਕਦੇ ਤੀਰ ਨੂੰ ਛੱਡਿਆ। ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਤੀਰ ਮਾਰੀਚ ਦੇ ਹਿਰਨ-ਰੂਪ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਚੀਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਤੀਰ ਮਾਰੀਚ ਦੇ ਦਿਲ 'ਤੇ ਵਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਲੱਗਾ; ਮਾਰੀਚ ਹਥੇਲੀ ਜਿੰਨਾ ਉੱਚ ਲੰਘਿਆ, ਤੇ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਮਾਰੀਚ ਨੇ ਭਯਾਨਕ ਚੀਕ ਮਾਰੀ, ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਖਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਸੀ; ਮੌਤ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਉਸ ਨੇ ਝੂਠਾ ਹਿਰਨ-ਰੂਪ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਮਾਰੀਚ ਨੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਕਹੇ ਬੋਲ ਯਾਦ ਕੀਤੇ, ਸੋਚਿਆ: ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਭੇਜਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਰਾਵਣ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਇਕੱਲੀ ਮਿਲ ਸਕੇ? ਮੌਕਾ ਆ ਗਿਆ ਸਮਝ ਕੇ, ਮਾਰੀਚ ਨੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਕਲ ਕਰਕੇ ਉੱਚੀ ਚੀਕ ਮਾਰੀ: “ਹਾਏ ਸੀਤਾ! ਲਕਸ਼ਮਣ!” ਅਦਭੁਤ ਤੀਰ ਦੀ ਵੱਜਣ ਨਾਲ, ਮਾਰੀਚ ਨੇ ਹਿਰਨ-ਰੂਪ ਛੱਡ ਕੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ। ਮਾਰੀਚ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੀ, ਨੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ; ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ, ਡਰਾਉਣੇ ਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਿੱਜਿਆ ਦੇਖਿਆ। ਰਾਮ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਦਾ ਚਿੰਤਾ ਆਇਆ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਬਚਨ ਯਾਦ ਆਏ। “ਇਹ ਮਾਰੀਚ ਦੀ ਮਾਇਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹਾ ਸੀ; ਅੱਜ ਇਹੀ ਹੋ ਗਿਆ—ਮਾਰੀਚ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।” ਮਾਰੀਚ ਨੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ 'ਚ “ਹਾਏ ਸੀਤਾ! ਲਕਸ਼ਮਣ!” ਚੀਕ ਮਾਰੀ ਤੇ ਮਰ ਗਿਆ; ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, ਸੀਤਾ 'ਤੇ ਕੀ ਬੀਤੇਗੀ? ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਬਲਵਾਨ ਹੈ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਜਾਵੇਗਾ; ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਮ ਦੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਰੋਮਾਂ-ਰੋਮ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ, ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਜਣਮੇ ਡਰ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ; ਰਾਮ ਨੇ ਹਿਰਨ-ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਚੀਕ ਸੁਣੀ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਚਿਤਕਬਰ ਹਿਰਨ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਮਾਸ ਲੈ ਕੇ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਜਨਸਥਾਨ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਏ। ਹੁਣ ਚੁਣੀ ਗਈ ਪੰਚਚਾਲੀ (45ਵਾਂ) ਅਧਿਆਇ ਸੁਣੋ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪਤੀ ਦੀ ਦੁਖੀ ਚੀਕ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰ, ਜਾ ਕੇ ਪਤਾ ਲਾ।” “ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੁਣ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਠੀਕ ਹੈ; ਮੈਂ ਵੱਡੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਚੀਕ ਮਾਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ।” “ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਬਚਾ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਬੁਲਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਤੁਰ ਕੇ ਉਸ ਕੋਲ ਜਾ, ਤੇਰਾ ਭਰਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੈ।” “ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਿੰਘਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰਾ; ਪਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਭਰਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਗਿਆ।” ਫਿਰ, ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਜਨਕ ਦੀ ਪੁੱਤ ਸੀਤਾ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤ, ਤੂੰ ਦੋਸਤ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈਂ, ਪਰ ਭਰਾ ਲਈ ਵੈਰੀ ਵਾਂਗ ਵਰਤ ਰਿਹਾ ਹੈਂ।” “ਜੇ ਤੂੰ ਹੁਣ ਭਰਾ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਇਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੀ ਰਾਮ ਦੀ ਨਾਸ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ।” “ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਤੂੰ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਦੀ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ; ਮੈਂ ਸਮਝਦੀ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਉਸ ਦੀ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਤੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਕੋਈ ਮਮਤਾ ਨਹੀਂ।” “ਇਸ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਨਿਸਚਿੰਤ ਬੈਠਾ ਹੈਂ, ਤੇ ਉਸ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਜੇ ਉਹ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਮੈਂ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦੀ ਹਾਂ, ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ?” “ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਰੱਖਵਾਲਾ ਬਣ ਕੇ ਆਇਆ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਕੀ ਮਤਲਬ?” ਸੀਤਾ, ਅੰਸੂਆਂ ਤੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਡਰੀ ਹੋਈ ਸੀਤਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਹਿਰਣ-ਗਾਂ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਸੰਪ, ਅਸੁਰ, ਗੰਧਰਵ, ਦੇਵਤਾ, ਦਾਨਵ ਜਾਂ ਰਾਕਸ਼ਸ—” “ਤੇਰਾ ਪਤੀ, ਵੈਦੇਹੀ, ਦੇਵਤਾ, ਮਨੁੱਖ, ਗੰਧਰਵ ਜਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਵੱਲੋਂ—ਕਦੇ ਵੀ ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਇਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੈ।” “ਰਾਕਸ਼ਸ, ਪਿਸਾਚ, ਕਿਨਨਰ, ਜਾਨਵਰ, ਜਾਂ ਭਿਆਨਕ ਦਾਨਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ, ਸੁੰਦਰਿ, ਰਾਮ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।” “ਰਾਮ, ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ, ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਅਜੈ ਹੈ; ਤੂੰ ਇਹ ਰੀਤ ਨਹੀਂ ਬੋਲਣੀ ਚਾਹੀਦੀ।” “ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਦੇ ਬਿਨਾ ਛੱਡਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ; ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਵੀ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।” “ਸਾਰੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਵੀ ਰਾਮ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਰੋਕ ਸਕਦੇ। ਤੂੰ ਦਿਲ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਰੱਖ, ਤੇ ਦੁਖ ਛੱਡ ਦੇ।” “ਤੇਰਾ ਪਤੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਵਧੀਆ ਹਿਰਨ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਵੇਗਾ; ਜੋ ਆਵਾਜ਼ ਤੂੰ ਸੁਣੀ, ਉਹ ਰਾਮ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਹੋ ਸਕਦੀ।” “ਇਹ ਰਾਕਸ਼ਸ ਦੀ ਮਾਇਆ ਸੀ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ; ਵੈਦੇਹੀ, ਤੈਨੂੰ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਮ ਨੇ ਮੇਰੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤਾ ਹੈ।” “ਸੁੰਦਰ ਕਮਰ ਵਾਲੀ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਛੱਡਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਮ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਰਾਤ ਦੇ ਭਟਕਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਵੈਰੀ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ।” “ਦੇਵੀ, ਖਰ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਨਸਥਾਨ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਾਕਸ਼ਸ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਾਤਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।