ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਤੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਪੰਛੀ ਜਟਾਯੁ ਸਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ‘ਚ ਘੁੰਮ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਮੈਥਿਲੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹੇ, ਹਰ ਪਲ ਚੌਕਸ ਰਹੇ, ਤੇ ਸਭ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਸਾਵਧਾਨੀ ਵਲ ਧਿਆਨ ਰੱਖੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਰਘੁ ਕੁਲ ਦੇ ਚਿਰਾਗ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਉਰਜਾ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਜੰਬੂਨਦ ਸੋਨੇ ਦੇ ਤਲਵਾਰ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਬਾਂਧ ਲਿਆ। ਫਿਰ, ਆਪਣਾ ਤੀਨ-ਮੋੜ ਵਾਲਾ ਧਨੁਸ਼, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਸੀ, ਹਥ ਵਿੱਚ ਫੜਿਆ ਤੇ ਦੋ ਤਰਕਸ਼ ਬਾਂਧ ਕੇ, ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਨੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਰਾਜੇ—ਮਾਰੀਚਾ, ਜੋ ਹਰਨ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ—ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਦੌੜਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਰਾਮ, ਡਰ ਕਰਕੇ, ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਫਿਰ ਦੁਬਾਰਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਤਲਵਾਰ ਕਸ ਕੇ, ਧਨੁਸ਼ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜ ਕੇ, ਰਾਮ ਉਸ ਹਰਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜ ਪਏ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ-ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਹਥ ਵਿੱਚ ਧਨੁਸ਼ ਫੜ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦੌੜਦੇ, ਉਹ ਹਰਨ ਨੂੰ ਕਦੇ ਅਸਧਾਰਨ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਵੇਖਦੇ, ਕਦੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੁਭਾਉਂਦਾ। ਕਦੇ ਉਹ ਹਰਨ ਉਲਝਣ ਵਿਚ, ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਛਲਾਂਗਾਂ ਮਾਰਦਾ, ਕਦੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ, ਕਦੇ ਝਲਕ ਵਿਖਾ ਕੇ ਅਚਾਨਕ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਪਤਝੜ ਦੀ ਰਾਤ ਦਾ ਚੰਦ ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਦੇ ਦਿਸਦਾ, ਕਦੇ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ—ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਹਰਨ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਲੈ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਾਰੀਚਾ, ਜੋ ਰਾਕਸ਼ਸ ਸੀ ਤੇ ਹਰਨ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਦੂਰ ਲੈ ਗਿਆ। ਰਘੁ ਕੁਲ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਰਾਮ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਚਲਾਕੀਆਂ ਤੇ ਅਗਿਆਤਾ ਕਰਕੇ ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਹੈਰਾਨੀ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ, ਤੇ ਥੱਕ ਕੇ, ਇੱਕ ਘਾਹ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਛਾਂ ਲੈਣ ਲਈ ਰੁਕ ਗਏ। ਉਸ ਰਾਤ ਦੇ ਭਯਾਨਕ ਰਾਕਸ਼ਸ ਨੇ, ਹਰਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਹੋਰ ਖਿਝਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਹੋਰ ਹਰਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਉਹ ਰਾਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਇਆ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ਫੜਨ ਦੀ ਉਤਾਵਲ ਵੇਖਾਈ, ਤਾਂ ਮਾਰੀਚਾ ਡਰ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਇੱਕ ਦਰੱਖਤ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਤੋਂ, ਦੂਰੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਫੇਰ ਦੇਖਿਆ ਤੇ ਨਿਸਚੇ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਮਾਰਨਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਰਾਮ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਤੀਰ ਚੁੱਕਿਆ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਂਗ ਤਪਦਾ ਸੀ, ਤੇ ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਸ ਤੀਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਖਿੱਚ ਕੇ, ਉਸ ਹਰਨ ਵਲ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਲਾਇਆ, ਜੋ ਸਾਂਪ ਵਾਂਗ ਸਾਂਸ ਲੈ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰਾਮ ਨੇ ਉਹ ਅਗਨਿ-ਸਮਾਨ ਚਮਕਦਾ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਰਚਿਤ ਤੀਰ ਛੱਡਿਆ, ਜੋ ਸਿੱਧਾ ਉਸ ਹਰਨ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਵੱਢ ਗਿਆ। ਉਹ ਤੀਰ ਮਾਰੀਚਾ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਵੱਜਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਵਜਰ ਵੱਜੇ। ਮਾਰੀਚਾ ਇਕ ਹਥ ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਉੱਛਲਿਆ ਤੇ ਭਾਰੀ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਮੌਤ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਉਸ ਨੇ ਭਿਆਨਕ ਚੀਖ ਮਾਰੀ ਤੇ ਆਪਣਾ ਝੂਠਾ ਹਰਨ ਦਾ ਰੂਪ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਮਾਰੀਚਾ ਨੇ ਰਾਵਣ ਦੀ ਗੱਲ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਭੇਜਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਰਾਵਣ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਇਕੱਲੀ ਮਿਲ ਸਕੇ। ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਜਾਣ ਕੇ, ਮਾਰੀਚਾ ਨੇ ਰਘੁ ਕੁਲ ਦੇ ਰਾਮ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਕਲ ਕਰਦਿਆਂ ਉੱਚੀ ਚੀਖ ਮਾਰੀ, "ਹਾਏ ਸੀਤੇ! ਲਕਸ਼ਮਣ!" ਜਦੋਂ ਉਹ ਬੇਮਿਸਾਲ ਤੀਰ ਨਾਲ ਮੌਤ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਮਾਰੀਚਾ ਨੇ ਹਰਨ ਦਾ ਰੂਪ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣਾ ਰਾਕਸ਼ਸ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ। ਉਸ ਵਿਅਕਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਮਾਰੀਚਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਵੱਡਾ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਸੀ, ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਕੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਰਾਕਸ਼ਸ ਨੂੰ, ਜੋ ਖੂਨ ਨਾਲ ਤਰਬਤਰ ਸੀ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤੜਫਦਿਆਂ ਦੇਖਿਆ। ਰਾਮ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸੀਤਾ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਆ ਗਈ, ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਗੱਲ ਯਾਦ ਆਈ। "ਇਹ ਮਾਰੀਚਾ ਦੀ ਮਾਇਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹਾ ਸੀ; ਅੱਜ ਉਹੀ ਘਟਨਾ ਹੋਈ—ਮੈ ਮਾਰੀਚਾ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ," ਰਾਮ ਨੇ ਸੋਚਿਆ। ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ "ਹਾਏ ਸੀਤੇ! ਲਕਸ਼ਮਣ!" ਚੀਖਦਾ ਹੋਇਆ ਮਰ ਗਿਆ। ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਸੀਤਾ ਦੇ ਕੰਨ ਵਿਚ ਪਈ, ਤਾਂ ਹੁਣ ਉਸ ਦਾ ਕੀ ਬਣੇਗਾ? ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਬਲਵਾਨ ਹੈ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਸ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ—ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਮ ਦੇ ਰੋਆਂ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ, ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਡਰ ਰਾਮ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਜਦੋਂ ਉਸ ਹਰਨ ਰੂਪੀ ਰਾਕਸ਼ਸ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਤੇ ਉਹ ਚੀਖ ਸੁਣੀ, ਉਹ ਜਾਨਸਥਾਨ ਵੱਲ ਹੋਰ ਇੱਕ ਚਿਤਕਬਰ ਹਰਨ ਮਾਰ ਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਮਾਸ ਲੈ ਕੇ ਤੁਰ ਪਏ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦਰਦ-ਭਰੀ ਚੀਖ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਦੀ ਸੀ, ਸੀਤਾ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਤੂੰ ਜਾ, ਤੇ ਰਘੁ ਕੁਲ ਦੇ ਰਾਮ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਲੈ ਆ। ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਅਬ ਚੈਨ ਵਿਚ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਠੀਕ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਵੱਡੀ ਪੀੜ੍ਹ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਥਰ-ਥਰ ਕਪਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।" "ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਬਚਾ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਬੁਲਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਜਲਦੀ ਜਾ, ਆਪਣੇ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਭਰਾ ਕੋਲ। ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਂਡ ਸਿੰਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚ।" ਪਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਚਿੰਤਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਜਨਕ ਨੰਦਨੀ ਸੀਤਾ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਸੁਮਿਤਰਾ ਪੁੱਤ! ਤੂੰ ਦਿਖਾਵੇ ਲਈ ਤਾਂ ਮਿੱਤਰ ਹੈਂ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦਾ ਵੈਰੀ ਬਣ ਰਿਹਾ ਹੈਂ।" "ਜੇ ਤੂੰ ਇਸ ਵੇਲੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਇਹ ਸਿਰਫ ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਰਾਮ ਦੀ ਹਾਨੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੀ ਤੂੰ ਰਘੁ ਕੁਲਪਤੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਗਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਤੈਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਬਿਪਤਾ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਕੋਈ ਪ੍ਰੇਮ ਨਹੀਂ।" "ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਖੜਾ ਹੈਂ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਰਾਮ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸ ਰਿਹਾ। ਜੇਹੜਾ ਰਾਮ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਮੈਂ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦੀ ਹਾਂ, ਜੇ ਉਹ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਇੱਥੇ ਕੀ ਬਣੇਗਾ?" "ਜਦ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਰੱਖਵਾਲੀ ਵਾਸਤੇ ਆਇਆ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਇੱਥੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ?" ਇੰਝ ਵੈਦੇਹੀ, ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹੰਜੂ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਦੀ ਰਹੀ।