ਰਾਮ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਤੇ ਅਦਭੁਤ ਹਿਰਣ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਸੁੰਦਰ ਨਕਸ਼ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਬੜੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਹਿਰਣ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕਦੇ ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੂਰ ਭੱਜ ਜਾਂਦਾ, ਫਿਰ ਮੁੜ ਕੇ ਆ ਜਾਂਦਾ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਖੇਡਦਾ, ਫਿਰ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠ ਜਾਂਦਾ। ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ, ਉਹ ਹੋਰ ਹਿਰਣਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਿਚ ਰਲ ਜਾਂਦਾ। ਹੋਰ ਹਿਰਣ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦੇ, ਪਰ ਇਹ ਜਾਦੂਈ ਹਿਰਣ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਰਾਕਸ਼ਸ ਸੀ, ਸਿਤਾ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨੂੰ ਤਰਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮ ਕੇ ਅਜੀਬ ਨਕਸ਼ ਬਣਾਉਂਦਾ, ਤੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹਿਰਣ ਉਸਨੂੰ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਤੱਕਦੇ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਹੋਰ ਹਿਰਣ ਉਸਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਸੁੰਘਦੇ, ਫਿਰ ਦਸ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ, ਪਰ ਇਹ ਰਾਕਸ਼ਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਲ ਜਾਂਦਾ। ਪਰ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਹਸਤੀ ਨੂੰ ਛੁਪਾਉਣ ਲਈ, ਉਹ ਹਿਰਣਾਂ ਨੂੰ ਛੁਹ ਕੇ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਸੁੰਦਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਵੈਦੇਹੀ, ਸਿਤਾ, ਫੁੱਲ ਚੁਣਦੀ ਹੋਈ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਕਰਣਿਕਰ, ਅਸ਼ੋਕ ਤੇ ਅੰਬ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਹੇਠਾਂ ਫੁੱਲ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਜਦ ਉਹ ਫੁੱਲ ਚੁਣ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸਦੀ ਨਜ਼ਰ ਇਸ ਰਤਨ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦਾਰ ਹਿਰਣ ਉੱਤੇ ਪਈ। ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਹਿਰਣ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜਿਸਦੇ ਅੰਗ ਮੋਤੀ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਚਮਕਦਾਰ ਦੰਦ, ਲਾਲ ਹੋਠ ਤੇ ਚਾਂਦੀ ਵਰਗਾ ਵਾਲ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਅੱਖ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਫਟ ਗਈ। ਉਹ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਤੱਕਣੀ ਲੱਗੀ, ਤੇ ਉਹ ਜਾਦੂਈ ਹਿਰਣ ਵੀ ਰਾਮ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਸਿਤਾ ਵੱਲ ਤੱਕਣ ਲੱਗਾ। ਉਹ ਹਿਰਣ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਾਨਣ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕਦੇ ਵੀ ਨਾ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ, ਇੰਨੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਹਿਰਣ ਦੇਖ ਕੇ ਜਨਕ ਨੰਦਨੀ ਸਿਤਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਈ। ਹੁਣ, ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਰਣਯਕਾਂਡ ਦੇ ਤਿੰਤਾਲੀਵੇਂ ਸਰਗਾ ਦੀ ਕਥਾ। ਸਿਤਾ, ਜਿਸਦੇ ਨਖਰੇ ਸੁੰਦਰ ਸਨ, ਫੁੱਲ ਚੁਣਦੀ ਹੋਈ, ਉਸ ਹਿਰਣ ਨੂੰ ਤੱਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਪਾਸੇ ਸੋਨੇ ਤੇ ਚਾਂਦੀ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਬੜੀ ਖੁਸ਼ ਹੋਈ, ਉਸਦਾ ਰੂਪ ਨਿਖਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਚਮਕਦੇ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰੀ। ਵਾਰ ਵਾਰ ਪੁਕਾਰ ਕੇ, ਉਹ ਹਿਰਣ ਨੂੰ ਤੱਕਦੀ ਰਹੀ: "ਆਓ, ਆਓ, ਜਲਦੀ ਆਓ, ਹੇ ਮਹਾਨ, ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨਾਲ!" ਸਿਤਾ ਦੀ ਬੁਲਾਹਟ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਦੋ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗੇ ਯੋਧੇ ਸਨ, ਆਏ ਤੇ ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਤੱਕਣ ਲੱਗੇ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹ ਹਿਰਣ ਵੇਖਿਆ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ, ਕੁਝ ਸ਼ੱਕ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਕਿਹਾ, "ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਇਹ ਕੋਈ ਹੋਰ ਨਹੀਂ, ਮਾਰੀਚ ਰਾਕਸ਼ਸ ਹੀ ਹੈ।" "ਇਹ ਜਾਦੂਗਰ ਰੂਪ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਕਈ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਸਦੀ ਮਾਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਮ। ਇੰਨਾ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹਿਰਣ ਕਦੇ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਪੱਕੀ ਤੌਰ ਤੇ ਮੋਹ ਜਾਲ ਹੈ, ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।" ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਗੱਲ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਕੱਟ ਕੇ, ਹੱਸਦੀ ਹੋਈ, ਭੋਲੀ ਤੇ ਭੁੱਲੀ ਹੋਈ ਸਿਤਾ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਹੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਇਹ ਸੋਹਣਾ ਹਿਰਣ ਮੇਰਾ ਮਨ ਮੋਹ ਲੈ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਸਾਡੇ ਲਈ ਲਿਆਓ, ਇਹ ਸਾਡੀ ਖੇਡ ਲਈ ਹੋਵੇਗਾ।" "ਸਾਡੇ ਆਸ਼ਰਮ ਕੋਲ ਕਈ ਸੋਹਣੇ ਹਿਰਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ—ਚਮਰਾ, ਸਰਮਰਾ ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ। ਇੱਥੇ ਰੀਛ, ਕਾਲੇ ਹਿਰਣ, ਬਾਂਦਰ ਤੇ ਕਿੰਨਰ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇੰਨਾ ਸੋਹਣਾ, ਨਿਰਾਲਾ ਹਿਰਣ ਮੈਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਨਾ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਨਾ ਧੀਰਜ ਵਿਚ, ਨਾ ਚਮਕ ਵਿਚ—ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ।" "ਇਸਦੇ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਅੰਗ, ਰਤਨ ਵਰਗੇ, ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਾਨਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਹਾਏ, ਇਸਦਾ ਰੂਪ! ਹਾਏ, ਇਸਦੀ ਸੋਭਾ! ਇਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਤੇ ਚਮਕ ਵੀ ਨਿਰਾਲੀ ਹੈ, ਇਹ ਅਜੀਬ, ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗਾ ਹਿਰਣ ਮੇਰਾ ਮਨ ਲੈ ਗਿਆ ਹੈ।" "ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਫੜ ਲਵੋ, ਇਹ ਵੱਡੀ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਵੇਗੀ। ਜਦ ਅਸੀਂ ਜੰਗਲਵਾਸ ਮੁਕਾ ਕੇ ਵਾਪਸ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਜਾਵਾਂਗੇ, ਇਹ ਹਿਰਣ ਮਹਲ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾਏਗਾ। ਭਾਰਤ, ਮੇਰੀਆਂ ਸੱਸਾਂ ਤੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਦਿਵਿਆ ਹਿਰਣ ਹੈਰਾਨੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੇਗਾ।" "ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਿਰਣ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਫੜ ਲਵੋ, ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਸੁੰਦਰ ਖਾਲ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਹੋਵੇ। ਜੇ ਇਹ ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਸਦੀ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਖਾਲ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਘਾਸ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਪੂਜਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ। ਇਹ ਇੱਛਾ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਇਸ ਜੀਵ ਦੇ ਰੂਪ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੋਹ ਲਿਆ ਹੈ।" "ਇਸਦੇ ਸੋਨੇ ਵਰਗੇ ਵਾਲ, ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਸਿੰਗਾਂ, ਨੌਜਵਾਨ ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ ਰੰਗ ਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਲੀ ਚਮਕ—ਇਹ ਸਭ ਨਿਰਾਲਾ ਹੈ।" ਸਿਤਾ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਤੇ ਉਹ ਅਜੀਬ ਹਿਰਣ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਦਾ ਮਨ ਵੀ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸਦੇ ਰੂਪ ਤੋਂ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਤੇ ਸਿਤਾ ਵਲੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵੇਖ, ਵੈਦੇਹੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਿੰਨੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ। ਇਹ ਹਿਰਣ, ਆਪਣੀ ਸੋਭਾ ਕਰਕੇ, ਅੱਜ ਇੱਥੋਂ ਨਹੀਂ ਜਾਵੇਗਾ।" "ਨਾ ਤਾਂ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਨੰਦਨ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਚੈਤਰਰਥ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ—ਕਿਤੇ ਵੀ, ਹੇ ਸੌਮੀਤ੍ਰ, ਇੰਨਾ ਸੋਹਣਾ ਹਿਰਣ ਨਹੀਂ।" "ਇਸ ਹਿਰਣ ਦੇ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ, ਸੋਹਣੇ ਵਾਲ, ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਧੱਪਾਂ ਨਾਲ, ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸਿਤਾ, ਉਸ ਅਲੌਕਿਕ ਹਿਰਣ ਦੀ ਸੋਭਾ ਤੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇਣੀ ਸੀ।