ਇਹ ਅਰਣਯਕਾਂਡ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਯਣ ਦੀ ਸੱਤੀਵੀਂ ਅਤੇ ਅਠਤੀਵੀਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਹੈ। ਰਾਵਣ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਾਰੀਚਾ — ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਬੂਧਿ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸੀ — ਨੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਮਾਰੀਚਾ ਨੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਆਦਰਸੂਚਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, “ਰਾਜਾ, ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਉਹ ਲੋਕ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਬੋਲਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜੋ ਕਠੋਰ ਪਰ ਲਾਭਦਾਇਕ ਗੱਲ ਸੁਣਨ ਅਤੇ ਬੋਲਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵਿਰਲੇ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਰਾਮ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ, ਉਹ ਅਣਪਛਾਣੇ ਚਲਣ ਵਾਲਾ, ਚੰਚਲ, ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿਣ; ਰਾਮ, ਜੇਕਰ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਨਾ ਕਰੇ। ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਸੀਤਾ, ਤੇਰੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ਲਈ ਕਾਰਣ ਨਾ ਬਣੇ; ਉਸ ਕਾਰਨ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਵਿਪਤਾ ਨਾ ਆਵੇ। ਲੰਕਾ ਨਗਰ, ਸਾਰੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਸਮੇਤ, ਤੇਰੇ ਅਣਕਾਬੂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਤਾਹਿ ਨਾਲ ਨਾਸ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਜੋ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਹੈ, ਮੰਦ ਚਰਿਤਰ ਵਾਲਾ, ਮੰਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ, ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਨੂੰ ਗਲਤ ਫੈਸਲੇ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਕਦੇ ਛੱਡਿਆ ਨਹੀਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਉਹ ਕਦੇ ਹੱਦਾਂ ਤੋਂ ਉੱਤਰਿਆ; ਉਹ ਲਾਲਚੀ ਨਹੀਂ, ਮੰਦ ਚਰਿਤਰ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਕਸ਼ਤਰੀਯ ਵੰਸ਼ 'ਤੇ ਕਲੰਕ ਨਹੀਂ। ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਲਾਲ ਰਾਮ ਧਰਮ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮzor ਨਹੀਂ, ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਕਠੋਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਨਿਸ਼ਠਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਕੈਕਈ ਵੱਲੋਂ ਛਲਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਕਰਾਂਗਾ,” ਅਤੇ ਫਿਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਲਈ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਕੈਕਈ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਦਸ਼ਰਥ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲਈ, ਰਾਮ ਨੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਆਰਾਮ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪਰਵਿਸ਼ ਕੀਤਾ। ਰਾਮ ਨ ਕਠੋਰ ਹੈ, ਨ ਅਜਾਣ, ਨ ਅਣਕਾਬੂ; ਤੁਸੀਂ ਉਸਦੇ ਬਾਰੇ ਅਸੱਤ ਜਾਂ ਅਣਸੁਣੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਰਾਮ ਧਰਮ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਉੱਤਮ, ਸੱਚ ਅਤੇ ਸ਼ੂਰੀਤਾ ਵਿਚ ਅਟਲ ਹੈ; ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ। ਤੁਸੀਂ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਹਥਿਆਉਣ ਦੀ ਸੋਚਦੇ ਹੋ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ ਨੂੰ ਲੈਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇ? ਤੁਸੀਂ ਰਾਮ-ਅੱਗ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਦੀ ਤੀਰਾਂ ਅੱਗ ਵਰਗੀ ਹਨ, ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾ ਕਰੋ; ਉਹ ਅਣਕੱਟੇ ਈਂਧਨ ਵਾਲਾ, ਅਪਹੁੰਚ ਹੈ। ਉਹ, ਜਿਸ ਦਾ ਧਨੁ ਵੱਡਾ ਖਿੱਚਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਤੀਰਾਂ ਅੱਗ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਅਟਲ, ਧਨੁ-ਤੀਰ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਰਾਮ ਲਈ, ਰਾਜ, ਆਰਾਮ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਨਾ ਲਿਆਉ। ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਦੇ ਪਤੀ ਦੀ ਚਮਕ ਅਣਗਣ ਹੈ; ਤੁਸੀਂ ਉਸਨੂੰ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਧਨੁ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੋ। ਉਹ ਪੁਲਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ, ਚੌੜੀ ਛਾਤੀ ਵਾਲਾ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ — ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਨਿਸ਼ਠਾ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੀਕ ਪਿਆਰੀ ਹੈ। ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਪਿਆਰੀ, ਸੀਤਾ, ਪਤਲਾ ਕਮਰ ਵਾਲੀ, ਉਲੰਘਣਯੋਗ ਨਹੀਂ — ਉਹ ਯਜਨਾ ਦੀ ਅੱਗ ਵਰਗੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਅਰਥ ਯਤਨ ਕਿਉਂ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ? ਜੇਕਰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੇਖ ਲਏ, ਤਾਂ ਇਹ ਤੇਰਾ ਅੰਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਜੀਵਨ, ਸੁਖ ਅਤੇ ਵਿਰਲੇ ਰਾਜ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਾਰਾਜ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰੋ। ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਸਮੇਤ, ਨਾਲ ਚਰਚਾ ਕਰਕੇ, ਧਰਮ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਗੁਣ-ਅਵਗੁਣ, ਸ਼ਕਤੀ-ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨੂੰ ਤੋਲ ਕੇ, ਫੈਸਲਾ ਕਰੋ। ਆਪਣੀ ਅਤੇ ਰਾਘਵ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਅਤੇ ਉਚਿਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਕਰੋ। ਪਰ ਮੇਰਾ ਮਨ ਹੈ ਕਿ ਤੁਹਾਡਾ ਰਾਮ, ਕੋਸਲ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਨਾਲ ਜੰਗ ਕਰਨਾ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ, ਰਾਤ ਦੇ ਚਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਮੇਰੀ ਇਹ ਉੱਤਮ, ਉਚਿਤ ਅਤੇ ਲਾਭਦਾਇਕ ਸਲਾਹ ਫਿਰ ਸੁਣੋ। ਹੁਣ ਅਠਤੀਵੀਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਮਾਰੀਚਾ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, “ਇਕ ਵਾਰ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਬਲ ਨਾਲ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਘੁੰਮਦਾ ਸੀ, ਹਜ਼ਾਰ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਰੱਖਦਾ, ਪਹਾੜ ਵਰਗਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਕਾਲੇ ਬਦਲ ਵਰਗਾ, ਚਮਕਦਾਰ ਸੋਨੇ ਦੇ ਕੰਡਲ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਡਰਾਉਂਦਾ, ਮਕਟ ਅਤੇ ਗਦਾ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ 'ਚ ਫਿਰਦਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਮਾਸ ਖਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ — ਜੋ ਧਰਮਵਾਨ ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ੀ ਸੀ — ਮੇਰੇ ਡਰ ਨਾਲ— —ਸਿੱਧਾ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, ‘ਰਾਮ ਮੇਰੀ ਰਾਖੀ ਕਰੇ, ਯਜਨਾ ਸਮੇਂ।’ ‘ਰਾਜਾ, ਮਾਰੀਚਾ ਦਾ ਡਰ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਰਮਵਾਨ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ— —ਚਮਕਦਾਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, ‘ਇਹ ਰਾਘਵ ਅਜੇ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਣਅਭਿਆਸ ਹੈ।’ ‘ਮੇਰੀ ਫੌਜ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜਾਏਗੀ; ਚਾਰ ਭਾਗੀ ਫੌਜ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਖੁਦ ਰਾਤ-ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਆਉਂਦਾ ਹਾਂ।’ ‘ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ।’ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ— —‘ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕੋਈ ਹੋਰ ਸ਼ਕਤੀ ਉਸ ਰਾਕਸ਼ਸ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਯੋਗ ਨਹੀਂ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਤੁਸੀਂ ਜੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਖੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋ।’ ‘ਤੁਸੀਂ ਕੀਤਾ ਕੰਮ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਤੁਹਾਡੀ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹੇ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਤਪਾਉਣ ਵਾਲੇ।’ ‘ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਹੈ, ਇਹ ਮਹਾਨ ਚਮਕ ਵਾਲਾ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ; ਮੈਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ — ਤੁਸੀਂ ਸੁਖੀ ਰਹੋ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਵਾਲੇ।’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਲੈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਥੇ, ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਯਜਨਾ ਦੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ, ਅਸਚਰਜ ਧਨੁ-ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ, ਆਪਣਾ ਧਨੁ ਤਣਿਆ ਹੋਇਆ ਖੜਾ ਸੀ। ਇਹ ਹੈ ਰਾਮਾਯਣ ਦੀ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਰਸਵੰਤ, ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਕਥਾ।