ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਜੀ, ਸੁਗਰੀਵ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਮਹਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਸਨ, ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਸਮੁੰਦਰ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਨਲ ਨੇ ਪੁਲ ਬਣਾਇਆ। ਉਸ ਪੁਲ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਲੰਕਾ ਸ਼ਹਿਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਰਾਵਣ ਦਾ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਕੇ ਬਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰੀ ਲਾਜ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਫਿਰ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਬੋਲੇ। ਸੀਤਾ, ਇਹ ਬੋਲ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕੀ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੇ ਸੱਚਾਈ 'ਤੇ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦੀ ਹੋਈ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈ। ਫਿਰ, ਅੱਗ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਨਾਲ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੋਣ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਇਸ ਵੱਡੇ ਕਾਰਜ 'ਤੇ, ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ। ਦੇਵਤੇਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵੀ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਘੁਨੰਦਨ ਰਾਮ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ। ਰਾਮ ਨੇ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਰਾਛਸਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ। ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੇ, ਦੁੱਖ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜੀਵਤ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਅਯੋਧਿਆ ਵੱਲ ਚਲੇ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਭਰਦਵਾਜ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਸੱਚਾਈ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਨੇ ਹਨੂਮਾਨ ਨੂੰ ਭਰਤ ਕੋਲ ਭੇਜਿਆ। ਫਿਰ, ਸੁਗਰੀਵ ਨਾਲ ਮੁੜ ਗੱਲ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਨੰਦਿਗ੍ਰਾਮ ਪਹੁੰਚੇ। ਨੰਦਿਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜਟਾ ਵਾਲੇ ਕੇਸ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੇ। ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਤੇ ਰਾਜ ਪਾਠ ਭਾਲਿਆ। ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ; ਉਹ ਸੰਤੁਸ਼ਟ, ਧਨ-ਧਾਨ, ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ, ਰੋਗ-ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਅਕਾਲ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਏ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਦੇਖਣੀ ਪਵੇਗੀ, ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਰਹਿਣਗੀਆਂ, ਕਦੇ ਵੀ ਵਿਧਵਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਅੱਗ ਤੋਂ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਕੋਈ ਜੀਵ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇਗਾ ਨਹੀਂ, ਹਵਾ ਜਾਂ ਬੁਖਾਰ ਤੋਂ ਡਰ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਭੁੱਖ ਜਾਂ ਚੋਰਾਂ ਦਾ ਡਰ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ; ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਰਾਜ ਧਨ-ਧਾਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਣਗੇ। ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖੁਸ਼ ਰਹਿਣਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਸਤਯੁਗ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਨੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਯ ਕਰਵਾਏ, ਬਹੁਤ ਸੋਨਾ ਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਲੱਖਾਂ ਗਾਂਵਾਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ, ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਅਣਗਿਣਤ ਧਨ ਦਿੱਤਾ। ਰਘੁਨੰਦਨ ਰਾਮ ਨੇ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਸੌ ਗੁਣਾ ਵਧਾਏ, ਤੇ ਚਾਰਾਂ ਵਰਣਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਤੇ ਦਸ ਸੌ ਸਾਲ ਰਾਜ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਧਾਰ ਗਏ। ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ, ਪਾਪ-ਨਾਸਕ, ਪੁੰਨ ਵਾਲਾ ਕਥਾ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਹੈ—ਜੋ ਵੀ ਰਾਮ ਦੀ ਇਹ ਕਥਾ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਜੀਵਨ-ਦਾਇਨੀ ਰਾਮਾਇਣ ਕਥਾ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਪੋਤਿਆਂ ਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸੁਰਗ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਥਾ ਦੇ ਪਾਠ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਾਕ-ਚਾਤੁਰਤਾ, ਕਸ਼ਤਰੀ ਰਾਜ, ਵਣਿਕ ਵਪਾਰ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਵੀ ਮਹਾਨਤਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਬਾਲਕਾਂਡ ਦਾ ਦੂਜਾ ਅਧਿਆਇ ਸੁਣੋ। ਨਾਰਦ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਗੁਣਵਾਨ ਤੇ ਵਾਕ-ਚਾਤੁਰ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚੇਲਿਆਂ ਸਮੇਤ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਜਦ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇਵ ਲੋਕ ਚਲੇ ਗਏ, ਵਾਲਮੀਕਿ ਜਹਨਵੀ (ਗੰਗਾ) ਦੇ ਨੇੜੇ, ਤਮਸਾ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਉੱਥੇ, ਤਮਸਾ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਵਹਿਣਾ ਮੈਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸੁਹਾਵਣਾ, ਸਾਫ਼ ਤੇ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਉਂਦਾ ਵੇਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚੇਲੇ ਭਰਦਵਾਜ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਪਿਆਰੇ, ਘੜਾ ਰੱਖ ਦੇ, ਮੇਰੀ ਛਾਲ ਦੀ ਚਾਦਰ ਦੇ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ, ਤਮਸਾ ਦੇ ਇਸ ਉੱਤਮ ਘਾਟ ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਾਂਗਾ।" ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਾਲਮੀਕਿ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ, ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਛਾਲ ਦੀ ਚਾਦਰ ਦਿੱਤੀ। ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਚੇਲੇ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਚਾਦਰ ਲੈ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਿਆ। ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਜੋੜਾ ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ, ਅਟੁੱਟ, ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਸੁਹਾਵਣੀ ਬੋਲੀਆਂ ਬੋਲਦੇ ਵੇਖਿਆ। ਪਰ, ਅਚਾਨਕ, ਇਕ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੇ, ਮੰਦ-ਮਨਸਾ ਨਾਲ, ਉਸ ਜੋੜੇ ਵਿੱਚੋਂ ਨਰ ਕ੍ਰੌਂਚ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਰਿਸ਼ੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ, ਨਰ ਕ੍ਰੌਂਚ ਦਾ ਸਰੀਰ ਖੂਨ ਨਾਲ ਲਤਪਤ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤੜਫਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਸਾਥਣੀ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਨੂੰ ਮਰਦਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਗਹਿਰੀ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਵਿੱਚ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਰੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਥੀ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜੀ, ਉਹ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੀ ਪੰਛੀ, ਜਿਸਦਾ ਸਿਰ ਤਾਮਬੇ ਵਰਗਾ, ਜੋ ਮਸਤ ਸੀ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਪਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਤਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਦਇਆ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਈ। ਦਇਆ ਤੋਂ ਭਰ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਇਹ ਅਧਰਮ ਹੈ," ਤੇ ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀ ਨੂੰ ਰੋਦੇ ਵੇਖ ਕੇ ਇਹ ਬਚਨ ਉਚਾਰੇ: "ਐ ਸ਼ਿਕਾਰੀ, ਤੈਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਚਿਰਕਾਲਕ ਯਸ਼ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਕਾਮ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਕ੍ਰੌਂਚ ਜੋੜੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।" ਜਦ ਉਹ ਇਹ ਬਚਨ ਉਚਾਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ: "ਇਹ ਮੈਂ ਕੀ ਕਹਿ ਬੈਠਾ ਹਾਂ, ਪੰਛੀ ਦੇ ਸੋਗ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ?" ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਲਿਆ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਚੇਲੇ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: "ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਬੱਝੇ, ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ, ਲਯ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਹੋਏ—ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਸੋਗ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਹੋਰ ਨਹੀਂ।