ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਦੂਰਦਰਸ਼ਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਉਠਣ ਵਾਲੇ ਹਰ ਖਤਰੇ ਨੂੰ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਦੂਰ ਹੋਵੇ, ਆਪਣੇ ਗੁਪਤਚਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ‘ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ, ਰਾਊਣ, ਇਕ ਐਸਾ ਰਾਜਾ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਗੁਪਤਚਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਆਮ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਜਨਸਥਾਨਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਚੌਦਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਭਿਆਨਕ ਕਰਤੂਤਾਂ ਵਾਲੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਲ ਤੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਖਰ ਅਤੇ ਦੂਸ਼ਣ ਸਮੇਤ। ਰਾਮ ਨੇ ਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਦਿੱਤਾ, ਦੰਡਕ ਅਰਣਯ ਨੂੰ ਨਿਰਭੈ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਜਨਸਥਾਨਾ ਨੂੰ ਰਾਮ ਨੇ ਬਿਨਾ ਥੱਕੇ ਉਲੰਘ ਲਿਆ। ਪਰ ਤੂੰ, ਰਾਖਸ਼ਸ ਰਾਜ, ਲੋਭੀ, ਅਸਾਵਧਾਨ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ; ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਉਠੇ ਖਤਰੇ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਕੋਈ ਵੀ ਜੀਵ ਉਸ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ ਜੋ ਰੁੱਖਾ, ਤਣਖਾ ਘੱਟ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਅਸਾਵਧਾਨ, ਅਹੰਕਾਰੀ ਤੇ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਹੋਵੇ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿਚ ਹੋਵੇ। ਜੇਕਰ ਰਾਜਾ ਬਹੁਤ ਅਹੰਕਾਰੀ, ਅਪਹੁੰਚ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਗੁਮ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੋਕ ਉਸਨੂੰ ਮੁਸੀਬਤ ਵੇਲੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਰਾਜਾ ਆਪਣਾ ਕਰਤੱਬ ਨਹੀਂ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਤੇ ਖਤਰੇ ਵੇਲੇ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਗਵਾ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇੱਥੇ ਘਾਹ ਵਾਂਗ ਅਮੂਲਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਕੰਮ ਸੁੱਕੀਆਂ ਲੱਕੜੀਆਂ, ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਧੂੜ ਨਾਲ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਰਾਜੇ ਜੋ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਨਿਆ ਹੋਇਆ ਕੱਪੜਾ ਜਾਂ ਕੁਚਲਿਆ ਹੋਇਆ ਫੁੱਲ ਦਾ ਹਾਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਰਾਜ ਤੋਂ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ, ਭਾਵੇਂ ਸਮਰਥ ਹੋਵੇ, ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਰਾਜਾ ਸਾਵਧਾਨ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਆਭਾਰੀ ਤੇ ਧਰਮ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਉਹ ਸੁੱਤਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜਾਗਦਾ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਨੀਤੀ ਦੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਰਾਜੇ ਦਾ ਗੁੱਸਾ ਤੇ ਮਿਹਰ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਸਨੂੰ ਲੋਕ ਆਦਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਤੂੰ, ਰਾਵਣ, ਮੰਦੇ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਇਹ ਗੁਣ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗੁਪਤਚਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਧ ਦੇ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਿਆ। ਤੂੰ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਿਆ ਕਰਦਾ, ਵਿਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ, ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਹੀ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤੇਰੇ ਵਿਚ ਗੁਣ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ ਵੱਖਰੇ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ; ਤੇਰਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋਇਆ ਰਾਜ ਜਲਦੀ ਹੀ ਵਿਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਹ ਸਭ ਦੋਸ਼ ਸੋਚ ਕੇ, ਰਾਤ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਰਾਵਣ, ਜੋ ਦੌਲਤ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲ਼ਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਰਣਯਕਾਂਡ ਦੀ ਚੌਂਤੀਵੀਂ ਸਰਗ ਸੁਣ। ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਰਾਵਣ ਨੇ ਸ਼ੂर्पਣਖਾ ਨੂੰ ਕਰੜੇ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿੰਦੇ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਵਿਚ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ: "ਇਹ ਰਾਮ ਕੌਣ ਹੈ? ਉਸਦੀ ਤਾਕਤ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਹੈ? ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਕਿਵੇਂ ਹੈ? ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕੀ ਹੈ? ਤੇ ਉਹ ਦੰਡਕ ਅਰਣਯ, ਜੋ ਇੰਨਾ ਦੁਸ਼ਵਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਆਇਆ?" "ਰਾਮ ਕੋਲ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹਥਿਆਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਖਰ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰਾ ਤੇ ਦੂਸ਼ਣ ਜੰਗ ਵਿਚ ਮਾਰੇ ਗਏ? ਸੱਚ ਦੱਸ, ਸੁੰਦਰ ਅੰਗ ਵਾਲੀ, ਤੈਨੂੰ ਕੌਣ ਵਿਗਾੜਿਆ?" ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਵਲੋਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਸ਼ੂर्पਣਖਾ, ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਮ ਦਾ ਸਹੀ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। "ਰਾਮ, ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਲੰਮੀ ਬਾਂਹਾਂ, ਚੌੜੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਛਾਲਾ ਤੇ ਕਾਲੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮ੍ਰਿਗ ਚਮੜੇ ਵਿਚ ਲਪਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਕਾਮਦੇਵ ਵਰਗਾ ਸੋਹਣਾ ਹੈ, ਇੰਦਰ ਵਰਗਾ ਧਨੁਖ ਚੁੱਕਦਾ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਕੜਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਤੀਰ ਛੱਡਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਸੱਪ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਭਿਆਨਕ ਤੀਰ ਰੁਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿਚ ਧਨੁਖ ਤਾਣਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦੀ ਫੌਜ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਡਿੱਗਦੀ ਵੇਖਦੀ ਹਾਂ। ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਗੜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਵਧੀਆ ਫਸਲ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਰਾਮ ਨੇ ਚੌਦਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਭਿਆਨਕ ਰਾਖਸ਼ਸ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ।" "ਇੱਕਲੇ ਪੈਦਲ ਰਾਮ ਨੇ ਤੇਜ਼ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ, ਅੱਧੇ ਮੁਹੂਰਤ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ, ਖਰ ਤੇ ਦੂਸ਼ਣ ਸਮੇਤ, ਸਾਰੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ। ਉਸ ਨੇ ਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਦਿੱਤਾ, ਦੰਡਕ ਅਰਣਯ ਹੁਣ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਮੈਂ ਹੀ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਮ ਨਾਲ ਵਿਗਾੜ ਹੋ ਕੇ, ਬਚ ਨਿਕਲੀ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਔਰਤ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕ ਲਿਆ।" "ਉਸ ਦਾ ਭਰਾ ਵੀ ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ, ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਵੀਰ ਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਮ ਦਾ, ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਹੈ। ਤੇਜ਼, ਅਜੈ, ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ, ਨਿਰਭੈ, ਸਮਝਦਾਰ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ—ਉਹ ਰਾਮ ਦੀ ਸੱਜੀ ਬਾਂਹ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸ ਦੀ ਜਾਨ।" "ਰਾਮ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਚੌੜੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਵਰਗੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਤੀ ਵਲ ਲਗਨ ਵਾਲੀ, ਉਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੀ, ਸੁੰਦਰ ਨੱਕ, ਸੁਡੌਲ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ; ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਉਹ ਦੇਵੀ ਵਰਗੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਲਕਸ਼ਮੀ ਵਰਗੀ ਦਿਖਦੀ ਹੈ।" "ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ, ਸੁੰਦਰ, ਲਾਲ ਤੇ ਉਭਰੇ ਨਖ, ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ, ਉੱਚ ਰੂਪ ਵਾਲੀ, ਵਿਦੇਹ ਦੀ ਧੀ ਸੀਤਾ। ਮੈਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਐਨੀ ਸੋਹਣੀ ਔਰਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ—ਨਾ ਕੋਈ ਦੇਵੀ, ਨਾ ਗੰਧਰਵੀ, ਨਾ ਯਕਸ਼ੀ, ਨਾ ਕਿਨਨਰੀ।" "ਜਿਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਗਲ ਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਇੰਦਰ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਖੁਸ਼ੀ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਹ ਗੁਣਵਾਨ, ਰੂਪਵਾਨ, ਅਦੁੱਤੀ ਸੋਹਣੀ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਹੋਣ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ, ਤੇ ਤੂੰ ਉਸ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪਤੀ।" "ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਦੀ ਕਮਰ ਚੌੜੀ, ਛਾਤੀ ਉੱਚੀ ਤੇ ਚਿਹਰਾ ਸੋਹਣਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਤੇਰੇ ਵਾਸਤੇ ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਬਣਾਵਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ, ਜੋ ਬਲਵਾਨ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਵਿਗਾੜ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਹੁਣ, ਜਦ ਮੈਂ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਵਰਗਾ ਹੈ—" "ਜੇ ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਉਸਨੂੰ ਪਤਨੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਾਗ ਪਈ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਕਾਮ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ, ਤੇ ਜਿੱਤ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸੱਜਾ ਪੈਰ ਉੱਠਾ। ਜੇ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਤੈਨੂੰ ਚੰਗੀ ਲੱਗੇ, ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਸਲਾਹ ਬਿਨਾ ਝਿਝਕ ਮੰਨ ਲੈ, ਹੇ ਰਾਵਣ!