ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਜੇਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਾਸੂਸ, ਖਜ਼ਾਨਾ ਤੇ ਨੀਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕਾਬੂ 'ਚ ਨਾ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਮ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਿਆਂ 'ਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ। ਰਾਜੇ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਜਾਸੂਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਦੇ ਖਤਰੇ ਤੱਕ ਵੇਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਐਸਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਜਾਸੂਸ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਤੇਰੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਆਮ ਸਲਾਹਕਾਰ ਹਨ; ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਤੇ ਜਨਸਥਾਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਰਾਮ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ, ਚੌਦਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਭਿਆਨਕ ਕਰਤੂਤਾਂ ਵਾਲੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ, ਖਰ ਤੇ ਦੂਸ਼ਣ ਸਮੇਤ, ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ, ਦੰਡਕ ਅਰਣਯ ਨੂੰ ਨਿਰਭੈ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਜਨਸਥਾਨ ਨੂੰ ਰਾਮ ਨੇ ਉਲਟ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਕਦੇ ਥੱਕਦਾ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਤੂੰ, ਹੇ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਲਾਲਚੀ, ਲਾਪਰਵਾਹ ਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈਂ; ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਉਠੇ ਖਤਰੇ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਕਰੜਾ, ਘੱਟ ਦਾਤਾ, ਲਾਪਰਵਾਹ, ਅਹੰਕਾਰੀ ਤੇ ਛਲਕਪਟ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੁਸੀਬਤ ਆਉਣ ਤੇ ਕੋਈ ਜੀਵ ਉਸ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਜੇਕਰ ਰਾਜਾ ਬਹੁਤ ਅਹੰਕਾਰੀ, ਅਪਹੁੰਚ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਮਸਤ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਜਾ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਰਾਜਾ ਆਪਣਾ ਕਰਤੱਬ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਤੇ ਖਤਰੇ ਸਮੇਂ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਖੋ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇੱਥੇ ਘਾਹ ਵਰਗਾ ਨਿਕੰਮਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੰਢੀਆਂ, ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਧੂੜ ਨਾਲ ਕੰਮ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਪਦੇ ਤੋਂ ਗਿਰੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਨਿਆ ਹੋਇਆ ਕੱਪੜਾ ਜਾਂ ਕੁਚਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਰਾਜ ਤੋਂ ਹਟਿਆ ਰਾਜਾ, ਚਾਹੇ ਲਾਇਕ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਪਰ ਜੋ ਰਾਜਾ ਚੌਕਸ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲਾ, ਕ੍ਰਿਤਘਨ ਨਹੀਂ, ਧਰਮੀ ਹੈ, ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਉਹ ਸੋ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜਾਗ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਨੀਤੀ ਦੀ ਅੱਖ ਰਾਹੀਂ ਹਰ ਵੇਲੇ ਨਿਗਾਹ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਰਾਜੇ ਦਾ ਗੁੱਸਾ ਤੇ ਮਿਹਰ ਸਾਫ਼ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਲੋਕ ਆਦਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਤੂੰ, ਰਾਵਣ, ਮੰਦੇ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਇਹ ਗੁਣ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜਾਸੂਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਨਾਸ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਤੂੰ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਵਿਲਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ, ਸਥਾਨ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਅਸਲ ਵੰਡ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਗੁਣ ਤੇ ਦੋਸ਼ ਪਛਾਣਣ ਦੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ; ਤੇਰਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋਇਆ ਰਾਜ ਜਲਦੀ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਹ ਸਭ ਦੋਸ਼ ਸੋਚ ਕੇ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੱਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਰਾਵਣ, ਜੋ ਧਨ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਰਣਯ ਕਾਂਡ ਦੇ ਚੌਂਤੀਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਸੁਣ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਰਾਵਣ ਨੇ ਸ਼ੂਰਪਣਖਾ ਨੂੰ ਤਿੱਖੇ ਬੋਲ ਕਹਿੰਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਵਿਚ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਿਆ: "ਇਹ ਰਾਮ ਕੌਣ ਹੈ? ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਕਿੰਨੀ ਹੈ? ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਲ-ਸੂਰਤ, ਉੱਦਮ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ? ਉਹ ਦੰਡਕ ਅਰਣਯ, ਜੋ ਇੰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਆਇਆ ਹੈ? ਰਾਮ ਕੋਲ ਕਿਹੜਾ ਹਥਿਆਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਰਾਕਸ਼ਸ—ਖਰ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰਾ ਤੇ ਦੂਸ਼ਣ—ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ? ਸੱਚ ਦੱਸ, ਸੋਹਣੀ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਤੈਨੂੰ ਕੌਣ ਵਿਗਾੜਿਆ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵਲੋਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਸ਼ੂਰਪਣਖਾ, ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਮ ਦਾ ਅਸਲ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। "ਰਾਮ, ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਲੰਮੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਛਾਲ ਤੇ ਕਾਲੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਮ੍ਰਿਗ ਚਮੜੇ ਪਹਿਨਿਆ ਹੋਇਆ, ਕਾਮਦੇਵ ਵਰਗਾ ਸੋਹਣਾ, ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹ-ਪਟਟੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਇੰਦਰ ਵਰਗਾ ਧਨੁਖ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸੜਦੇ ਬਾਣ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਰੁਕਦੇ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਬੇਹੱਦ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਧਨੁਖ ਚੁੱਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੀ ਫੌਜ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਗੜ੍ਹਾ ਪਾ ਕੇ ਵਧੀਆ ਫਸਲ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਚੌਦਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਭਿਆਨਕ ਰਾਕਸ਼ਸ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ। ਉਹ ਇਕੱਲਾ, ਪੈਦਲ ਹੀ, ਤੇਜ਼ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ, ਅੱਧ ਮੂਹੂਰਤ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਸਮੇਂ 'ਚ, ਖਰ ਤੇ ਦੂਸ਼ਣ ਸਮੇਤ, ਸਾਰੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ। ਉਸ ਨੇ ਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ, ਦੰਡਕ ਅਰਣਯ ਹੁਣ ਨਿਰਭੈ ਹੈ। ਮੈਂ ਹੀ ਇਕੱਲੀ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਮ ਹੱਥੋਂ, ਸ਼ਰਮੀ ਹੋਈ, ਬਚ ਨਿਕਲੀ; ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਮਹਿਲਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਾਰਿਆ। ਉਸਦਾ ਭਰਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੈ, ਵਿਰਤਾ ਤੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੇ ਬਰਾਬਰ, ਭਗਤ ਤੇ ਵਫਾਦਾਰ—ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਮ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਹੈ। ਉਹ ਤੇਜ਼, ਅਜਿੱਤ, ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ, ਨਿਡਰ, ਸਮਝਦਾਰ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਹੈ—ਰਾਮ ਦੀ ਸੱਜੀ ਬਾਂਹ, ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਜਾਨ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋਵੇ। ਰਾਮ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਚੌੜੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਪੂਰਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ 'ਚ ਹੀ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸੋਹਣੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੀ, ਸੁੰਦਰ ਨੱਕ, ਨਫ਼ੀਸ ਆਕਾਰ, ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੰਨੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਦੇਵੀ, ਜਾਂ ਸ੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਆਪ। ਸੁਨਹਿਰੀ ਚਮਕ ਵਾਲੀ, ਸੋਹਣੀ, ਲਾਲ ਤੇ ਉਭਰੇ ਨਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ, ਉੱਚ ਆਕਾਰ ਵਾਲੀ, ਸੀਤਾ, ਵਿਦੇਹ ਦੀ ਧੀ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੈਂ ਅਜੇ ਤੱਕ ਐਸਾ ਸੁੰਦਰ ਨਾਰੀ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ—ਨਾ ਕੋਈ ਦੇਵੀ, ਨਾ ਗੰਧਰਵੀ, ਨਾ ਯਕਸ਼ੀ, ਨਾ ਕਿਨਾਰੀ। ਜਿਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਗਲੇ ਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਸੁਖੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਹ ਧਰਮੀ, ਆਕਾਰ ਵਿਚ ਆਦਰਯੋਗ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਦੁਤੀਅ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਉਹ ਤੇਰੇ ਲਈ ਯੋਗ ਪਤਨੀ ਹੈ, ਤੇ ਤੂੰ ਉਸ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪਤੀ। ਮੈਂ ਨਿਸਚੈ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਚੌੜੇ ਨਿਤੰਬ, ਉੱਚ ਸਤਨ ਤੇ ਸੋਹਣੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਲਿਆਵਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਕ੍ਰੂਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ, ਜੋ ਬਲਵਾਨ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਵਿਗਾੜ ਦਿੱਤਾ; ਪਰ ਹੁਣ, ਜਦ ਮੈਂ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪੂਰਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗਾ ਹੈ— ਜੇ ਤੈਨੂੰ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੋ ਗਈ, ਤਾਂ ਕਾਮਦੇਵ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਦਾ ਅਸਰ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਹੋਵੇਗਾ; ਇਸ ਲਈ ਜਲਦੀ ਆਪਣੇ ਸੱਜੇ ਪੈਰ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾ, ਜਿੱਤ ਲਈ।