ਸੂਰਨਖਾ ਨੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ ਤੇ ਕਰਕਸ਼ ਬੋਲੀਆਂ ਕਹੀਆਂ, "ਹੇ ਰਾਕਸ਼ਸ! ਤੂੰ ਬਚਪਨ ਵਾਲਾ ਹੈਂ, ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ। ਤੈਨੂੰ ਜੋ ਜਾਣਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਫਿਰ ਤੂੰ ਰਾਜਾ ਕਿਵੇਂ ਬਣ ਸਕੇਂਗਾ?" ਉਹ ਅੱਗੇ ਆਖਦੀ ਹੈ, "ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਜਾਸੂਸ, ਖਜ਼ਾਨਾ ਤੇ ਨੀਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਉਹ ਆਮ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹਨ, ਹੇ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ।" ਸੂਰਨਖਾ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ, "ਰਾਜੇ ਆਪਣੇ ਚਤੁਰ ਜਾਸੂਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੂਰ ਦੂਰ ਦੇ ਖਤਰੇ ਵੇਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ 'ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ' ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਐਸਾ ਰਾਜਾ ਮੰਨਦੀ ਹਾਂ ਜਿਸ ਨੇ ਜਾਸੂਸ ਨਹੀਂ ਰੱਖੇ, ਤੇਰੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਆਮ ਸਲਾਹਕਾਰ ਹਨ; ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਤੇ ਜਨਸਥਾਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਚੌਦਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਭਿਆਨਕ ਕਰਤੂਤਾਂ ਵਾਲੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਮ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਖਰ ਤੇ ਦੂਸ਼ਣ ਸਮੇਤ।" ਉਹ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, "ਰਾਮ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਰਭੈਤਾ ਦਿੱਤੀ, ਡੰਡਕ ਅਰਣਯਕ ਅਬ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ, ਤੇ ਜਨਸਥਾਨ ਰਾਮ ਵਲੋਂ ਉਜਾੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਦੇ ਥੱਕਦਾ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਤੂੰ, ਹੇ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਲਾਲਚੀ, ਲਾਪਰਵਾਹ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈਂ; ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਉਠੇ ਖਤਰੇ ਨੂੰ ਤੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਰਾਜਾ ਕਠੋਰ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਦੈਨ ਵਾਲਾ, ਲਾਪਰਵਾਹ, ਅਹੰਕਾਰੀ ਤੇ ਛਲਕਪਟ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੁਸੀਬਤ ਆਉਣ ਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਉਸ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।" ਸੂਰਨਖਾ ਨੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ, "ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਵਧੇਰੇ ਅਹੰਕਾਰੀ, ਅਪਹੁੰਚ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤੇ ਖਤਰੇ ਵੇਲੇ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਰਾਜ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਥੇ ਘਾਹ ਵਰਗਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਉਹ ਅੱਗੇ ਆਖਦੀ ਹੈ, "ਕੁਝ ਕੰਮ ਸੁੱਕੀਆਂ ਲੱਕੜੀਆਂ, ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਧੂੜ ਨਾਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਰਾਜਾ ਜੋ ਆਪਣੀ ਗੱਦੀ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਗਿਆ, ਉਹ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਨਿਆ ਕੱਪੜਾ ਜਾਂ ਕੁਚਲਿਆ ਹਾਰ ਫੈਂਕ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਜੋ ਰਾਜ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਗਿਆ, ਭਾਵੇਂ ਸਮਰਥ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਅਕਿਰਤਕਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਸੂਰਨਖਾ ਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ, "ਪਰ ਜੋ ਰਾਜਾ ਜਾਗਰੂਕ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਸਵੈਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ, ਕ੍ਰਿਤਘਨ ਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਅਡਿੱਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜਾਗਦੇ ਜਾਂ ਸੁੱਤੇ ਵੀ ਨੀਤੀ ਦੀ ਅੱਖ ਰਾਹੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਰਾਜੇ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਤੇ ਦਇਆ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਆਦਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਤੂੰ, ਹੇ ਰਾਵਣ, ਮੰਦੇ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਇਹ ਗੁਣ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜਾਸੂਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸੰਘਾਰ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।" ਉਹ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, "ਤੂੰ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਅਪਮਾਨ ਕਰਦਾ, ਵਿਅਸਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੈਂ, ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਯਥਾਰਥ ਵੰਡ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਗੁਣ ਤੇ ਦੋਸ਼ ਪਛਾਣਣ ਦੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ; ਤੇਰਾ ਨਸ਼ਟ ਰਾਜ ਜਲਦੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਹ ਸਭ ਦੋਸ਼ ਸੋਚ ਕੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਫਿਰਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਰਾਵਣ, ਜੋ ਧਨ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਚਿਰ ਤੱਕ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ।" ਹੁਣ ਸੁਣੋ ਮਹਾਨ ਵਾਲ਼ਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਰਣਯਕਾਂਡ ਦਾ ਚੌਂਤੀਵਾਂ ਸਰਗ। ਜਦੋਂ ਰਾਵਣ ਨੇ ਸੂਰਨਖਾ ਨੂੰ ਕਰਕਸ਼ ਬੋਲਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ, "ਇਹ ਰਾਮ ਕੌਣ ਹੈ? ਉਸਦੀ ਤਾਕਤ ਕੀ ਹੈ? ਉਸਦਾ ਰੂਪ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ? ਉਹ ਕਿੰਨਾ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਹੈ? ਤੇ ਉਹ ਡੰਡਕ ਅਰਣਯਕ, ਜੋ ਇੰਨਾ ਜਟਿਲ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਆਇਆ ਹੈ?" ਰਾਵਣ ਨੇ ਹੋਰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਰਾਮ ਕੋਲ ਕਿਹੜਾ ਅਸਤਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਰਾਕਸ਼ਸ—ਖਰ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰਾ ਤੇ ਦੂਸ਼ਣ—ਸਭ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ? ਮੈਨੂੰ ਸੱਚ ਦੱਸ, ਸੋਹਣੀ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ—ਕਿਸ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਵਿਗਾੜ ਦਿੱਤਾ?" ਐਸਾ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਵਲੋਂ ਪੁੱਛੀ ਗਈ ਸੂਰਨਖਾ, ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ ਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਹਨ, ਵੇਰਵਾ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। ਉਹ ਆਖਦੀ ਹੈ, "ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਲੰਬੀਆਂ ਨੇ, ਅੱਖਾਂ ਵਿਅਪਕ ਹਨ, ਉਹ ਛਾਲ ਤੇ ਕਾਲੇ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਪਹਿਨਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਰਾਮ, ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਕਾਮਦੇਵ ਵਾਂਗ ਸੋਹਣਾ ਹੈ, ਇੰਦਰ ਵਰਗਾ ਧਨੁ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ, ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹ-ਪਟਟੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ।" "ਉਹ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਤੀਰ ਛੱਡਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਸੱਪ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਵਰਖਾ ਕਦੇ ਰੁਕਦੀ ਨਹੀਂ। ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਧਨੁ ਖਿੱਚਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਜਾਂਦੀ ਵੇਖਦੀ ਹਾਂ। ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਗੜ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਮਾਰ ਨਾਲ ਚੰਗੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਰਾਮ ਨੇ ਚੌਦਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਭਿਆਨਕ ਰਾਕਸ਼ਸ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ।" "ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਪੈਦਲ ਹੀ, ਤੇਜ਼ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ, ਅੱਧ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਨੂੰ, ਖਰ ਤੇ ਦੂਸ਼ਣ ਸਮੇਤ, ਮਾਰ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਰਭੈਤਾ ਦਿੱਤੀ, ਤੇ ਡੰਡਕ ਅਰਣਯਕ ਹੁਣ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ। ਮੈਂ ਹੀ ਇਕੱਲੀ, ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਰਾਮ ਵਲੋਂ ਬਚ ਗਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਵਭਾਵਿਕ ਮਹਾਨਤਾ ਕਰਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਔਰਤ ਜਾਣ ਕੇ ਨਹੀਂ ਮਾਰਿਆ।" "ਉਸਦਾ ਭਰਾ ਵੀ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ, ਸਮਾਨ ਸ਼ੂਰਤਾ ਤੇ ਧਰਮ ਵਾਲਾ, ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਲਕਸ਼ਮਣ ਹੈ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਹੈ। ਉਹ ਤਿੱਖਾ, ਅਜੇਯ, ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ, ਨਿਰਭੀਕ, ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਤਾਕਤਵਾਨ ਹੈ—ਰਾਮ ਦੀ ਸੱਜੀ ਬਾਂਹ ਵਾਂਗ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਹਾਰਾ।" "ਰਾਮ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਵਿਅਪਕ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਚੰਨ ਵਰਗੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਤੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਨ ਵਾਲੀ ਤੇ ਉਸਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸੋਹਣੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੀ, ਸੁੰਦਰ ਨੱਕ, ਸੁਚਿੱਤਰ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਉਹ ਇਸ ਅਰਣਯਕ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਵਾਂਗ, ਜਾਂ ਸਵੈ ਲਕਸ਼ਮੀ ਵਰਗੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।" "ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਤਪਦੇ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ, ਸੁੰਦਰ, ਲਾਲ ਤੇ ਉਭਰੇ ਨਖ, ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ, ਉੱਚੀ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਵਿਦੇਹ ਦੀ ਧੀ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਐਸਾ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਮਹਿਲਾ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ—ਨਾ ਕੋਈ ਦੇਵੀ, ਨਾ ਗੰਧਰਵੀ, ਨਾ ਯਕਸ਼ੀ, ਨਾ ਕਿਨਨਰੀ।" "ਜਿਸਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਗਲੇ ਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਖੁਸ਼ ਰਹੇਗਾ। ਉਹ ਗੁਣਵਤੀ, ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਦਭੁਤ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਦਤੀ ਹੈ; ਉਹ ਤੇਰੇ ਲਈ ਯੋਗ ਪਤਨੀ ਹੈ, ਤੇ ਤੂੰ ਉਸ ਲਈ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਤੀ। ਮੈਂ ਨਿਸਚਯ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਚੌੜੀ ਕੁਮਰ, ਉੱਚੇ ਸਤਨ ਤੇ ਸੋਹਣੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਤੇਰੇ ਲਈ ਲਿਆਵਾਂਗੀ।" "ਮੈਨੂੰ ਨਿਰਦਈ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ, ਜੋ ਮਹਾਬਲੀ ਹੈ, ਵਿਗਾੜ ਦਿੱਤਾ; ਪਰ ਹੁਣ, ਮੈਂ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਵਰਗਾ ਹੈ..." ਇਥੇ, ਸੂਰਨਖਾ ਨੇ ਰਾਵਣ ਅੱਗੇ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਦੁਰਭਾਵ ਦੱਸੇ।