ਸੁਣੋ, ਇਹ ਮਹਾਨ ਵਾਲ਼ਮੀਕੀ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਰਣਯਕਾਂਡ ਦੀ ਤੈਤੀਵੀਂ ਸਰਗਾ ਦੀ ਕਥਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਸ਼ੂਰਪਣਖਾ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਉਹ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਤਿੱਖੇ ਤੇ ਕੜਵੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਉਲਾਹਣਾ ਦੇਣ ਲੱਗੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਤੂੰ ਰਾਵਣ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਭਯਾਨਕ ਹੈਂ, ਵਿਅਸਨ ਤੇ ਮੌਜ-ਸ਼ੌਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ, ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਤੇ ਲਾਲਚ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਅੰਧਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਆ ਰਹੀ ਭਿਆਨਕ ਮੁਸੀਬਤ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਜਿਹੜਾ ਰਾਜਾ ਹਲਕੇ ਸੁਖਾਂ ਤੇ ਚੁਸਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਵਾਸਨਾ ਤੇ ਲਾਲਚ ਦਾ ਰਾਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਜਾ ਵੱਲੋਂ ਆਦਰ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਕੋਈ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। ਜੇ ਰਾਜਾ ਸਮੇਂ ਤੇ ਆਪਣਾ ਕਰਤਵ ਨਹੀਂ ਨਿਭਾਉਂਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਤੇ ਕਰਤਵਾਂ ਸਮੇਤ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਉਸ ਰਾਜੇ ਤੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਚੌਕਸੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਭੇਦੀਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਚਿਕਣੇ ਕੰਢੇ ਵਾਲੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਰਾਜੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ, ਉਹ ਰਾਜ-ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤੂੰ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਪੂਰੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਅਸਥਿਰ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਕਿਵੇਂ ਬਣੇਂਗਾ, ਜਦ ਕਿ ਦੇਵਤੇ, ਗੰਧਰਵ ਤੇ ਹੋਰ ਵਧੀਆ ਰਾਜਯੋਗ ਲੋਕ ਤੇਰੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਕਰਨਗੇ? ਤੂੰ ਤਾਂ ਬਚਪਨ ਵਾਲਾ, ਮੂਰਖ ਰਾਕਸ਼ਸ ਹੈਂ, ਜਿਹੜਾ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਗੱਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਤੂੰ ਰਾਜਾ ਕਿਵੇਂ ਰਹੇਂਗਾ? ਜਿਹੜੇ ਰਾਜੇ ਆਪਣੇ ਭੇਦੀਆਂ, ਖਜ਼ਾਨਾ ਤੇ ਨੀਤੀ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ, ਉਹ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਰਗੇ ਹੀ ਹਨ। ਰਾਜੇ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਭੇਦੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਦੂਰ ਦੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ‘ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇੰਝ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਕਿ ਨਾ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਭੇਦੀਆ ਹਨ, ਨਾ ਚੰਗੇ ਮੰਤਰੀ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਜਨਸਥਾਨ ਦੀ ਵਿਨਾਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੇ ਖੜਕ, ਦੂਸ਼ਣ ਤੇ ਚੌਦਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਭਿਆਨਕ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀ ਸੁਰਖਿਅਤ ਹਨ, ਦੰਡਕ ਅਰਣਯ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਜਨਸਥਾਨ ਉਜਾੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪਰ ਤੂੰ, ਰਾਵਣ, ਲਾਲਚੀ, ਲਾਪਰਵਾਹ ਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਆਈ ਮੁਸੀਬਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ। ਕੋਈ ਵੀ ਜੀਵ ਉਸ ਰਾਜੇ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਜੋ ਕਠੋਰ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਦਿੰਦੈ, ਲਾਪਰਵਾਹ, ਅਹੰਕਾਰੀ ਤੇ ਠੱਗ ਹੋਵੇ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦ ਉਹ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੂੰ, ਜੋ ਜਿਆਦਾ ਅਹੰਕਾਰੀ, ਦੁਰਲਭ, ਘਮੰਡੀ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਹੀ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਕਰਤਵ ਨਹੀਂ ਨਿਭਾਉਂਦਾ, ਤੇ ਮੁਸੀਬਤ ਵੇਲੇ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਰਾਜ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਘਾਸ ਵਾਂਗ ਅਣਮੁੱਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਕੰਮ ਸੁੱਕੀਆਂ ਲੱਕੜੀਆਂ, ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਧੂੜ ਨਾਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਡਿੱਗੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਨਿਆ ਕੱਪੜਾ ਜਾਂ ਕੁਚਲਿਆ ਹਾਰ ਫੈਂਕ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੰਝ ਹੀ ਰਾਜ ਤੋਂ ਡਿੱਗਾ ਰਾਜਾ, ਚਾਹੇ ਯੋਗ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਪਰ ਉਹ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਚੌਕਸ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਕ੍ਰਿਤਘਨ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਧਰਮਵਾਨ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜਾਗਦਾ ਜਾਂ ਸੁੱਤਾ ਵੀ, ਨੀਤੀ ਦੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਸਭ ਉੱਤੇ ਨਿਗਾਹ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਰਾਜੇ ਦਾ ਗੁੱਸਾ ਤੇ ਮਿਹਰ ਸਾਫ ਹੋਵੇ, ਲੋਕ ਉਸ ਦੀ ਇਜ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਤੂੰ, ਰਾਵਣ, ਮੰਦੇ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਇਹ ਗੁਣ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਤੂੰ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਭੇਦੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਮਹਾਂ ਨਾਸ਼ ਦੀ ਖਬਰ ਨਹੀਂ ਪਾਈ। ਤੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ, ਵਿਅਸਨ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ, ਸਮੇਂ ਤੇ ਥਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤੇਰੇ ਵਿਚ ਗੁਣ ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ, ਤੇਰਾ ਰਾਜ ਜਲਦੀ ਨਾਸ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ੂਰਪਣਖਾ ਵਲੋਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਰਾਵਣ, ਜੋ ਧਨ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਕਾਫੀ ਦੇਰ ਤੱਕ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਵਾਲ਼ਮੀਕੀ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਰਣਯਕਾਂਡ ਦੀ ਚੌਂਤੀਵੀਂ ਸਰਗਾ। ਜਦ ਰਾਵਣ ਨੇ ਸ਼ੂਰਪਣਖਾ ਨੂੰ ਇੰਝ ਤਿੱਖੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਿਆਂ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਵਿਚ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ, “ਇਹ ਰਾਮ ਕੌਣ ਹੈ? ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ, ਆਕਾਰ, ਤੇਰੜੀ ਕੀ ਹੈ? ਉਹ ਦੰਡਕ ਅਰਣਯ, ਜੋ ਇੰਨਾ ਡਰਾਉਣਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਕਿਉਂ ਆਇਆ? ਉਸ ਕੋਲ ਕਿਹੜਾ ਹਥਿਆਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹਨੇ ਖੜਕ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰਾ ਤੇ ਦੂਸ਼ਣ ਵਰਗੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ? ਸੱਚ ਦੱਸ, ਸੁੰਦਰ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਤੈਨੂੰ ਕੌਣ ਵਿਗਾੜਿਆ?” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਵਲੋਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ’ਤੇ, ਸ਼ੂਰਪਣਖਾ, ਜੋ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਰਾਮ ਦਾ ਸੱਚਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਰਾਮ, ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤ੍ਰ, ਲੰਮੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਛਾਲਾ ਤੇ ਕਾਲੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮ੍ਰਿਗ ਚਮੜੇ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਕਾਮਦੇਵ ਵਾਂਗ ਸੁੰਦਰ ਹੈ। ਉਹ ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ ਵੱਡਾ ਧਨੁਖ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਬਾਂਹ-ਬੰਦ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਹ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਤੀਖੇ ਤੇ ਜਲਦੇ ਤੀਰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜਹਿਰੀਲੇ ਸੱਪ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਰੁਕਦੀ। ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਧਨੁਖ ਤਾਣਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਪਰ ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਉਸਦੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦੀ ਫੌਜ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਵਿਧਵੰਸ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਫਸਲ ਨੂੰ ਝੜ ਨਾਲ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਇੰਝ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਚੌਦਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਭਿਆਨਕ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਇਕਲੇ ਪੈਦਲ ਮਨੁੱਖ ਨੇ, ਤੇਜੀ ਨਾਲ, ਆਧੇ ਮੁਹੂਰਤ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹਾ ਵਧੇਰੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਖੜਕ ਤੇ ਦੂਸ਼ਣ ਸਮੇਤ, ਸਭ ਨੂੰ ਤੀਖੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ, ਹੁਣ ਦੰਡਕ ਅਰਣਯ ਸੁਖੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਹੀ ਇਕੱਲੀ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਮ ਵਲੋਂ, ਬੇਇੱਜਤ ਹੋ ਕੇ, ਬਚ ਗਈ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ, ਮਹਿਲਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਨਹੀਂ। ਉਸਦਾ ਭਰਾ ਵੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਲਕਸ਼ਮਣ ਹੈ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਬੜੀ ਉਰਜਾ ਵਾਲਾ, ਸਮਾਨ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਤੇ ਧਰਮਵਾਨ ਹੈ, ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਤੇ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਤੇਜ਼, ਅਜੇਤ, ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ, ਨਿਰਭੀਕ, ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਹੈ—ਰਾਮ ਦੀ ਸੱਜੀ ਬਾਂਹ ਵਾਂਗ, ਸਦਾ ਉਸਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ੂਰਪਣਖਾ ਨੇ ਰਾਵਣ ਅੱਗੇ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਤੱਬਾਂ ਦਾ ਸਾਫ ਤੇ ਸੱਚਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ।