ਸੂਰਪਣਖਾ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਡਰ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਅਪਾਹਜ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਪਰ ਡਰੀ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਡਰ, ਲਾਲਚ ਅਤੇ ਭਟਕਾਵੇ ਨੂੰ ਰਾਵਣ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਵਣ, ਜੋ ਸੰਸਾਰਾਂ ਲਈ ਭਯੰਕਰ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕੌੜੀਆਂ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਪਣਖਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, "ਤੂੰ ਵਿਅਸਨ ਤੇ ਸੁਆਰਥ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵੱਡਾ ਖ਼ਤਰਾ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਜੋ ਰਾਜਾ ਨੀਚ ਸੁਖਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ, ਲਾਲਚ ਤੇ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਲੋਕ ਇੱਦਾਂ ਹੀ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਚਿਤਾ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ। ਜੋ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਬ ਸਮੇਂ ਤੇ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਤੇ ਕਰਤੱਬਾਂ ਸਮੇਤ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਜਿਹੜਾ ਰਾਜਾ ਗੁਪਤਚਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਪਰਵਾਹ, ਮਿਲਣ ਵਿੱਚ ਔਖਾ ਤੇ ਆਪ ਤੇ ਕਾਬੂ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਲੋਕ ਇੱਦਾਂ ਹੀ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਚਿਕਣੇ ਕੰਢੇ ਨੂੰ। ਜਿਹੜੇ ਰਾਜੇ ਆਪਣੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੇ ਕਾਬੂ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ, ਉਹ ਕਦੇ ਚਮਕਦੇ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜ ਦਿਸਦੇ ਨਹੀਂ।" "ਤੂੰ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਸਮਝ ਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਨਹੀਂ, ਦਿਵਿਆਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਜਾਂ ਦੈਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਸਿਆਣਿਆਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕਿਵੇਂ ਕਰੇਂਗਾ? ਤੂੰ ਰਾਕਸ਼ਸ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹੈਂ, ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ, ਤੂੰ ਜੋ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ—ਫਿਰ ਰਾਜ ਕਿਵੇਂ ਕਰੇਂਗਾ? ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਗੁਪਤਚਰ, ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਤੇ ਨੀਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹਨ। ਰਾਜੇ ਆਪਣੇ ਗੁਪਤਚਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੂਰਲੇ ਖ਼ਤਰੇ ਵੀ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਸਮਝਦੀ ਹਾਂ ਜੋ ਗੁਪਤਚਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਆਮ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਤੇ ਜਨਸਥਾਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਚੌਦਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਭਿਆਨਕ ਰਾਕਸ਼ਸ ਰਾਮ ਨੇ ਇਕੱਲੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਖਰ ਤੇ ਦੂਸ਼ਣ ਸਮੇਤ। ਰਾਮ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਦੰਡਕ ਅਰਣਯ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਨਸਥਾਨ ਉਲੰਘਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਰਾਮ ਥੱਕਦਾ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਤੂੰ, ਰਾਕਸ਼ਸ, ਲਾਲਚੀ, ਲਾਪਰਵਾਹ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈਂ; ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਆਈ ਆਫ਼ਤ ਨੂੰ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਿਆ।" "ਕੋਈ ਵੀ ਜੀਵ ਉਸ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ ਜੋ ਕੌੜਾ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਲਾਪਰਵਾਹ, ਅਹੰਕਾਰੀ ਤੇ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਹੋਵੇ, ਜਦ ਉਹ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਵੇ। ਆਪਣੀ ਹੀ ਪ੍ਰਜਾ ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਹੱਦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਾਣੀ, ਮਿਲਣ ਵਿੱਚ ਔਖਾ, ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਮਾਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਬ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤੇ ਮੁਸੀਬਤ ਵੇਲੇ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਛੇਤੀ ਰਾਜ ਤੋਂ ਹੱਥ ਧੋ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਘਾਸ ਵਾਂਗ ਅਣਮੁੱਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਕੰਢੀਆਂ, ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਧੂੜ ਨਾਲ ਕੰਮ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਰਾਜੇ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਦ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਨਿਆ ਹੋਇਆ ਕੱਪੜਾ ਜਾਂ ਕੁਚਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਦਾਂ ਹੀ ਰਾਜ ਤੋਂ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ—even ਜੇ ਕਾਬਲ ਹੋਵੇ—ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਪਰ ਉਹ ਰਾਜਾ ਜੋ ਸਾਵਧਾਨ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਸ਼ੁਕਰਗੁਜ਼ਾਰ ਤੇ ਧਰਮੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।" "ਚਾਹੇ ਉਹ ਸੁੱਤਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜਾਗਦਾ, ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਜਾਂ ਨੀਤੀ ਦੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਰਖਵਾਲੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਰਾਜੇ ਦਾ ਗੁੱਸਾ ਤੇ ਮਿਹਰ ਸਾਫ਼ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਦਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਤੂੰ, ਰਾਵਣ, ਮੰਦੇ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਇਹ ਗੁਣ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਗੁਪਤਚਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਨਾਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਕਰਦਾ, ਵਿਅਸਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ, ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਹੀ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤੇਰੇ ਵਿਚ ਗੁਣ ਤੇ ਅਵਗੁਣ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ, ਤੇਰਾ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਰਾਜ ਛੇਤੀ ਹੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।" ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਤੁਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਰਾਵਣ, ਜੋ ਧਨ, ਮਾਣ ਤੇ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸੋਚ ਵਿਚ ਪੈ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਜਦ ਸੂਰਪਣਖਾ ਦੀਆਂ ਕੌੜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਵਣ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਵਿਚ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, "ਇਹ ਰਾਮ ਕੌਣ ਹੈ? ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਕੀ ਹੈ? ਉਹ ਕਿਸ ਰੂਪ ਦਾ ਹੈ? ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਿੰਨੀ ਹੈ? ਤੇ ਉਹ ਦੰਡਕ ਅਰਣਯ, ਜੋ ਇੰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਕਿਉਂ ਆਇਆ ਹੈ? ਉਸ ਕੋਲ ਕਿਹੜਾ ਹਥਿਆਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਖਰ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰਾ ਤੇ ਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ? ਸੱਚ-ਸੱਚ ਦੱਸ, ਤੈਨੂੰ ਕੌਣ ਅਪਾਹਜ ਕਰ ਗਿਆ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਵੱਲੋਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੂਰਪਣਖਾ ਰਾਮ ਦਾ ਸੱਚਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, "ਰਾਮ, ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਲੰਮੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਚੌੜੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਛਾਲਾ ਤੇ ਕਾਲੀ ਮ੍ਰਿਗ ਚਰਮਾ ਪਹਿਨਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਕਾਮਦੇਵ ਵਾਂਗ ਸੋਹਣਾ ਹੈ, ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ ਧਨੁਸ਼ ਚੁਕਦਾ ਹੈ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਬਾਂਹ-ਬੰਦ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਹ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਤੀਰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਸੱਪ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਤੀਰ ਕਦੇ ਮੁਕਦੇ ਨਹੀਂ।" "ਮੈਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਧਨੁਸ਼ ਤਾਣਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਵੈਰੀਆਂ ਦੀ ਫੌਜ ਡਿੱਗਦੀ ਵੇਖੀ। ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਝੜੀ ਨਾਲ ਵਧੀਆ ਫਸਲ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇੱਦਾਂ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਚੌਦਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਭਿਆਨਕ ਰਾਕਸ਼ਸ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ। ਕੇਵਲ ਅੱਧ ਮੂਹੂਰਤ ਵਿੱਚ, ਪੈਦਲ ਹੀ, ਉਸ ਨੇ ਖਰ ਤੇ ਦੂਸ਼ਣ ਸਮੇਤ ਸਭ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।" "ਉਸ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ, ਦੰਡਕ ਅਰਣਯ ਹੁਣ ਨਿਰਭੈ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਮੈਂ ਹੀ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਮ ਦੇ ਹੱਥੋਂ, ਅਪਮਾਨਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਬਚੀ ਹਾਂ—ਉਸ ਨੇ, ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਮਾਰਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਔਰਤ ਹਾਂ। ਉਸ ਦਾ ਭਰਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਬਰਾਬਰ ਦੇ ਬੀਰ ਤੇ ਧਰਮੀ, ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਤੇ ਭਗਤ ਹੈ—ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਲਕਸ਼ਮਣ ਹੈ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਹੈ।