ਸੂਰਪਣਖਾ, ਜੋ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਪ ਰਹੀ ਸੀ, ਰਾਵਣ ਦੇ ਕੋਲ ਆਈ। ਰਾਵਣ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਚਮਕਦੇ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਸੂਰਪਣਖਾ, ਜੋ ਹੁਣ ਵਿਘਣ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਪਰ ਡਰ-ਰਹਿਤ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਭਯ, ਲਾਲਚ ਅਤੇ ਭਟਕਾਵਟ ਦਾ ਹਾਲ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਡਰਾਉਣੇ ਸ਼ਬਦ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਰਣਯਕਾਂਡ ਦੇ ਤੇਤੀਸਵੇਂ ਸਰਗਾ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਸੂਰਪਣਖਾ, ਬੜੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਰਾਵਣ ਨੂੰ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਡਰ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਸਖਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਆਖਦੀ ਹੈ, “ਤੂੰ ਵਿਅੰਗੀ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸੁਖ-ਵਿਲਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੈਂ। ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਡਰਾਵਨਾ ਖਤਰਾ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ ਜੋ ਉੱਤਪੰਨ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਜੇ ਰਾਜਾ ਨੀਚ ਸੁਖਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਰਹੇ, ਲਾਲਚ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਲੋਕ ਉਸ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ। ਰਾਜਾ ਜੋ ਸਮੇਂ ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਨਿਭਾਉਂਦਾ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ਸਮੇਤ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਲੋਕ ਉਸ ਰਾਜੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਆਪਣੇ ਗੁਪਤਚਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਪਰਵਾਹ, ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਔਖਾ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਚੀਕੜ ਵਾਲੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਤੇ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ繁ਨ-ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਤੂੰ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਹੀ ਬੁੱਧੀ ਨਹੀਂ, ਅਸਥਿਰ ਹੈਂ, ਕਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਬਣੇਗਾ ਜਦ ਤੈਨੂੰ ਦੇਵਤੇ, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਦੈਤ—ਜੋ ਸਿਆਣੇ ਤੇ ਸੰਯਮੀ ਹਨ—ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਤੂੰ, ਰਾਕਸ਼ਸ, ਬਚਪਨ ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਅਕਲ-ਰਹਿਤ ਹੈਂ; ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਜੋ ਪਤਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ—ਫਿਰ ਰਾਜ ਕਿਵੇਂ ਕਰੇਗਾ? ਜਿਸ ਰਾਜੇ ਦੇ ਗੁਪਤਚਰ, ਖਜਾਨਾ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਉਸ ਦੇ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੈ, ਹੇ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ! ਰਾਜੇ ਆਪਣੀ ਅਕਲ ਅਤੇ ਗੁਪਤਚਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੂਰ ਦੇ ਖਤਰੇ ਵੀ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ 'ਦੂਰ-ਦਰਸ਼ੀ' ਕਹਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਸਮਝਦੀ ਹਾਂ ਜੋ ਗੁਪਤਚਰ ਨਹੀਂ ਵਰਤਦਾ, ਆਮ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਜਨਸਥਾਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਚੌਦਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਜੋ ਭੈੜੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਰਾਮ ਨੇ ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਖਰ ਅਤੇ ਦੂਸ਼ਣ ਸਮੇਤ। ਰਾਮ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ, ਦੰਡਕ ਅਰਣਯਕ ਹੁਣ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਨਸਥਾਨ ਰਾਮ ਵੱਲੋਂ ਉਲੰਘਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਦੇ ਥੱਕਦਾ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਤੂੰ, ਰਾਕਸ਼ਸ, ਲਾਲਚੀ, ਲਾਪਰਵਾਹ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈਂ; ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਖਤਰਾ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ। ਕੋਈ ਜੀਵ ਉਸ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ ਜੋ ਕਠੋਰ, ਘੱਟ ਦਾਤਾ, ਲਾਪਰਵਾਹ, ਅਹੰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਹੋਵੇ, ਜਦ ਉਹ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ। ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੋਕ ਉਹ ਰਾਜਾ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬਹੁਤ ਅਹੰਕਾਰੀ, ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਔਖਾ, ਆਤਮ-ਗਰੂਰ ਵਾਲਾ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਜਦ ਉਹ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਆਵੇ। ਜੋ ਰਾਜਾ ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਤੇ ਖਤਰੇ ਸਮੇਂ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਗਵਾ ਬੈਠਦਾ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਇੱਥੇ ਘਾਹ ਵਾਂਗ ਅਣਮੁੱਲਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੰਮ ਸੁੱਕੇ ਲੱਕੜ, ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਧੂੜ ਨਾਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਰਾਜੇ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਜੋ ਆਪਣੀ ਪਦਵੀ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਨਿਆ ਹੋਇਆ ਕਪੜਾ ਜਾਂ ਰੁੰਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਰ ਫੈਂਕ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਰਾਜ-ਚੁੱਕਿਆ ਮਨੁੱਖ, ਚਾਹੇ ਯੋਗ ਹੋਵੇ, ਬੇਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਹ ਰਾਜਾ ਜੋ ਚੌਕਸ, ਸਭ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ, ਸੰਯਮੀ, ਆਭਾਰੀ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਵਾਨ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੋਵੇ ਜਾਂ ਜਾਗੇ, ਆਪਣੀ ਨੀਤੀ ਦੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਮਿਹਰ ਸਪਸ਼ਟ ਹਨ, ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਦਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਤੂੰ, ਰਾਵਣ, ਮੰਦੇ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਇਹ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ ਹੈਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਗੁਪਤਚਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਨਾਸ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਿਆ। ਤੂੰ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ, ਸੁਖ-ਵਿਲਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ, ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਹੀ ਵੰਡ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਤੇਰੇ ਗੁਣ-ਅਵਗੁਣ ਦੀ ਪਛਾਣ ਗਲਤ ਹੈ; ਤੇਰਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋਇਆ ਰਾਜ ਜਲਦੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਸੂਰਪਣਖਾ ਨੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਅਵਗੁਣ ਗਿਣ ਕੇ, ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਰਾਵਣ, ਜੋ ਧਨ, ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਲੰਮਾ ਸੋਚਿਆ। ਹੁਣ ਅਰਣਯਕਾਂਡ ਦੇ ਚੌਂਤੀਵੇਂ ਸਰਗਾ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਜਦ ਰਾਵਣ ਨੇ ਸੂਰਪਣਖਾ ਨੂੰ ਸਖਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਵਿਚ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਇਹ ਰਾਮ ਕੌਣ ਹੈ? ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕੀ ਹੈ? ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਕਿਵੇਂ ਹੈ? ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤਾਪਤਾ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਹੈ? ਤੇ ਉਹ ਦੰਡਕ ਅਰਣਯਕ, ਜੋ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਆਇਆ ਹੈ? ਰਾਮ ਕੋਲ ਕਿਹੜਾ ਹਥਿਆਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਖਰ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰਸ ਅਤੇ ਦੂਸ਼ਣ—all ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ? ਸੱਚ-ਸੱਚ ਦੱਸ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਅੰਗ ਵਾਲੀ—ਤੈਨੂੰ ਕਿਸ ਨੇ ਵਿਘਣ ਕੀਤਾ?” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਵੱਲੋਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਸੂਰਪਣਖਾ, ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਰਾਮ ਦਾ ਸਹੀ ਵਰਣਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਖਦੀ ਹੈ, “ਰਾਮ, ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਲੰਮੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਛਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਕਾਲੇ ਮਿਰਗ-ਚੰਬੜੇ ਵਿਚ ਪਹਿਨਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਕਾਮਦੇਵ ਵਾਂਗ ਸੁੰਦਰ ਹੈ, ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ ਧਨੁਸ਼ ਚੁਕਦਾ ਹੈ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਬਾਂਹ-ਬੰਦ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਤੀਰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਸੱਪ, ਆਪਣੇ ਭਿਆਨਕ ਤੀਰਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਨਹੀਂ, ਵੱਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਛੱਡਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਧਨੁਸ਼ ਚੁਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੀ ਫੌਜ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਬਰਫੀਲੇ ਮੀਂਹ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਫਸਲ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਰਾਮ ਨੇ ਚੌਦਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਭੈੜੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ। ਤੇਜ਼ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ, ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਪੈਦਲ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਦੇਰ ਵਿੱਚ, ਖਰ ਤੇ ਦੂਸ਼ਣ ਸਮੇਤ, ਸਭ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਦੰਡਕ ਅਰਣਯਕ ਹੁਣ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ। ਮੈਂ ਹੀ ਇਕੱਲੀ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਮ ਵੱਲੋਂ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਮਹਿਲਾ ਨੂੰ ਨਾ ਮਾਰਣ ਦੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਕਰਕੇ, ਬਚ ਕੇ ਨਿਕਲ ਆਈ ਹਾਂ।