ਇਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਰਾਖਸਸਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਰਾਵਣ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਣਗਿਣਤ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਚਰਚਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਸੀ। ਉਹ ਐਸਾ ਅਜੇਹਾ ਯੋਧਾ ਸੀ ਕਿ ਦੇਵਤੇ, ਗੰਧਰਵ, ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ ਅਤੇ ਮਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੀ ਉਸ ਨਾਲ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਦੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਮੌਤ ਵਰਗੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮੂੰਹ ਵਾਲੀ ਕਾਲ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਣ ਵਾਲਾ। ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਇੰਦ੍ਰ ਦੇ ਵਜਰ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਘਾਟ ਪਾਈ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਸੀਨੇ ਉੱਤੇ ਏਰਾਵਤ ਹਾਥੀ ਦੇ ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੀ ਸਨ। ਰਾਵਣ ਦੇ ਵੀਹ ਬਾਂਹਾਂ ਅਤੇ ਦੱਸ ਸਿਰ ਸਨ, ਉਹ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਛਾਤੀ ਚੌੜੀ, ਦਿਲੀਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰੀ ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਪਹਾੜ ਵਰਗਾ ਦਿੱਖ ਰੱਖਦਾ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਦੰਦ ਚਿੱਟੇ, ਮੂੰਹ ਵੱਡਾ ਤੇ ਗਹਿਣੇ ਚਮਕਦੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਬਿਲੌਰ ਦੇ ਪਥਰ ਜਾਂ ਤਪੇ ਹੋਏ ਸੋਨੇ ਵਰਗੇ ਲੱਗਦੇ। ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਚਕ੍ਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਦਿਵਿਆ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਵੱਡੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਗ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਇੰਨੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਹਿਲਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਚੋਟੀ ਉਖਾੜ ਕੇ ਸੁੱਟ ਸਕਦਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਸਕਦਾ, ਧਰਮ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਹੜਪ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਦਿਵਿਆ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਧਾਰੀ ਸੀ, ਸਦਾ ਯਜਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜਣ ਵਾਲਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਵਾਸੁਕੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਭੋਗਵਤੀ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਤਕਸ਼ਕ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਛੀਨ ਲਿਆ, ਫਿਰ ਨਰਵਾਹਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਕੈਲਾਸ ਪਰਬਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਅਸਚਰਜਕਾਰੀ, ਇੱਛਾਪੂਰਕ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਅਤੇ ਚਿੱਤਰਰਥ, ਨਲਿਨੀ, ਨੰਦਨ ਆਦਿ ਦਿਵਿਆ ਉੱਧਿਆਨਾਂ ਨੂੰ ਹਥਿਆ ਲਿਆ। ਆਪਣੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬਲ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ ਨੂੰ ਵੀ ਰੋਕ ਲਿਆ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਸੂਰਜ-ਚੰਦ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ, ਸਵਯੰਭੂ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਤੇ, ਦੈਤ, ਗੰਧਰਵ, ਪਿਸਾਚ, ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ। ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਡਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਿਵਾਏ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ। ਦੋਵਾਂ ਜਨਮਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਤਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ, ਸੋਮਾ ਹਥਿਆਉਣ ਵਾਲਾ, ਯਜਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜਣ ਵਾਲਾ, ਪਾਪੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਘਾਤੀ ਅਤੇ ਨਿਰਦਈ ਕਰਤੂਤਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਹ ਕਠੋਰ, ਦਇਆਹੀਣ, ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਣ ਵਾਲਾ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭੈ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸੀ। ਇਸੇ ਮਹਾਨ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਭੈਣ ਰਾਖਸਸੀ ਨੇ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਦਿਵਿਆ ਵਸਤ੍ਰਾਂ, ਗਹਿਣਿਆਂ ਅਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਰਾਵਣ ਆਪਣੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਪੌਲਸਤਿਆ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਮਹਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ। ਉਸ ਦੀ ਭੈਣ, ਰਾਖਸਸੀ, ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦੀ ਹੋਈ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਰਾਵਣ ਦੇ ਕੋਲ ਗਈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਸ਼ੂਰਪਣਖਾ, ਜੋ ਹੁਣ ਵਿਗਾੜੀ ਹੋਈ ਸੀ ਪਰ ਡਰ ਰਹਿਤ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਭੈ, ਲਾਲਚ ਅਤੇ ਭਰਮ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੋਈ, ਸਭ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਗੱਲਾਂ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਵਾਲ਼ਮੀਕਿ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਰਣਯਕਾਂਡ ਦੇ ਤੀਹਵੇਂ ਤੀਜੇ ਸਰਗ ਦਾ ਇਹ ਵਰਣਨ। ਤਦ, ਸ਼ੂਰਪਣਖਾ ਨੇ, ਜੋ ਦੁੱਖੀ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਰਾਵਣ ਨੂੰ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਭੈ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਤਿੱਖੇ ਸ਼ਬਦ ਕਹੇ। ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਤੂੰ ਸੁਖ-ਵਿਲਾਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਬੇਪਰਵਾਹ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈਂ, ਪਰ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਡਰਾਉਣੀ ਆਫ਼ਤ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੀ ਜੋ ਉਭਰੀ ਹੈ।" "ਜੋ ਰਾਜਾ ਘਟੀਆ ਸੁਖਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ, ਵਾਸਨਾ ਅਤੇ ਲਾਲਚ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ, ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾ ਉਸ ਦਾ ਆਦਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਦੀ ਅੱਗ ਦਾ ਕੋਈ ਆਦਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਜੋ ਰਾਜਾ ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਨਿਭਾਂਉਂਦਾ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਾਜ, ਪ੍ਰਜਾ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਜੋ ਰਾਜਾ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਸੂਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲਾਪਰਵਾਹ, ਦੁਲਭ ਅਤੇ ਅਣਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਲੋਕ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਚਿਕਣੇ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਰਾਜੇ ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ, ਉਹ ਕਦੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ।" "ਤੂੰ, ਰਾਵਣ, ਜਦੋਂ ਦੇਵਤੇ, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਦੈਤ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸੰਯਮ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਗੇ, ਕਿਵੇਂ ਰਾਜ ਕਰੇਂਗਾ? ਤੂੰ ਬਚਪਨ ਵਾਲਾ ਸੁਭਾਵ ਅਤੇ ਗਿਆਨ-ਹੀਣ ਹੈਂ; ਤੈਨੂੰ ਜੋ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਪਤਾ, ਫਿਰ ਰਾਜ ਕਿਵੇਂ ਕਰੇਂਗਾ?" "ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਜਾਸੂਸ, ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਆਮ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਹੇ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ। ਰਾਜੇ ਦੂਰ ਦੀਆਂ ਆਫ਼ਤਾਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਜਾਸੂਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਐਸਾ ਵੇਖਦੀ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨੇ ਜਾਸੂਸ ਨਹੀਂ ਰੱਖੇ, ਆਮ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਜਨਸਥਾਨ ਨਾਸ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਚੌਦਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਭਿਆਨਕ ਕਰਤੂਤਾਂ ਵਾਲੇ ਰਾਖਸਸ ਰਾਮ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਖਰ ਅਤੇ ਦੂਸ਼ਣ ਸਮੇਤ।" "ਉਸ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ, ਦੰਡਕ ਅਰਣਿਆਬ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਨਸਥਾਨ ਰਾਮ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਉਲੰਘਿਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਕਦੇ ਥੱਕਦਾ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਤੂੰ, ਰਾਵਣ, ਲਾਲਚੀ, ਲਾਪਰਵਾਹ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈਂ; ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਆਈ ਆਫ਼ਤ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।" "ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਰਾਜਾ ਕਠੋਰ, ਘੱਟ ਦਾਤਾ, ਲਾਪਰਵਾਹ, ਅਹੰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੁਸੀਬਤ ਆਉਣ ਤੇ ਵੀ ਕੋਈ ਜੀਵ ਉਸ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੋਕ ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਅਹੰਕਾਰੀ, ਦੁਲਭ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਜੋ ਰਾਜਾ ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਨਿਭਾਂਉਂਦਾ ਅਤੇ ਆਫ਼ਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਗਵਾ ਦਿੰਦਾ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਇਥੇ ਘਾਹ ਵਾਂਗ ਅਣਮੁੱਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਕੰਢੀਆਂ, ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਧੂੜ ਨਾਲ ਕੰਮ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਗਦੀ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਨਿਆ ਹੋਇਆ ਕੱਪੜਾ ਜਾਂ ਕੁਚਲਿਆ ਹੋਇਆ ਫੁੱਲ ਮਾਲਾ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਗਦੀ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਸਮਰਥ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਨਿਕਾਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।