ਇੱਕ ਸੁਹਾਵਣੀ ਘੜੀ ’ਚ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਬੜੀ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਆਖਿਆ, "ਪੁੱਤਰ, ਜਲ ਲੈ ਲੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਵਿਅਰਥ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ।" ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਬਲਾ ਅਤੇ ਅਤਿਬਲਾ ਨਾਮ ਦੇ ਦੋ ਮਹਾਨ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕਰਾਂਗਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ, ਨਾਂ ਤੈਨੂੰ ਕਦੇ ਥਕਾਵਟ ਹੋਵੇਗੀ, ਨਾਂ ਬੁਖਾਰ, ਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਤੇਰੇ ਚਿਹਰੇ ’ਚ ਕੋਈ ਬਦਲਾਅ ਆਵੇਗਾ।" "ਰਾਮ, ਜਦ ਤੂੰ ਸੁੱਤਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਧਿਆਨ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਵੀ ਕੋਈ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ ਤੇਰੀ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤੇਰੀ ਬਾਂਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਬਰਾਬਰ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਨਹੀਂ। ਤਿੰਨੋ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਰਾਘਵ, ਜਦ ਤੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰੇਂਗਾ, ਕੋਈ ਤੇਰਾ ਸਮਾਨ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।" ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ, "ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਰਾਮ, ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ, ਦਾਨ, ਗਿਆਨ, ਤੇਜ਼ ਅਕਲ ਜਾਂ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਤੈਨੂੰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ। ਜਦ ਤੂੰ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ, ਤਦ ਤੈਨੂੰ ਕੋਈ ਸਮਾਨ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਬਲਾ ਤੇ ਅਤਿਬਲਾ ਸਾਰੀ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹਨ।" "ਰਾਮ, ਰਘੁ ਕੁਲ ਦੀ ਸ਼ਾਨ, ਜਦ ਤੂੰ ਇਹ ਮੰਤਰ ਸਿੱਖ ਲੈਂਗਾ, ਤਦ ਤੈਨੂੰ ਭੁੱਖ ਤੇ ਤਿਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਸਤਾਵੇਗੀ। ਇਹ ਦੋ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ। ਜਦ ਤੂੰ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇਂਗਾ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤੇਰੀ ਮਹਿਮਾ ਫੈਲ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਹ ਚਮਕਦਾਰ ਵਿਦਿਆਵਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੀ ਧੀਆਂ ਹਨ। ਕਕੁਤਥ ਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ, ਤੂੰ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈਂ, ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਹਨ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।" "ਇਹ ਵਿਦਿਆਵਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਗਟ ਹੋਣਗੀਆਂ।" ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਮਨ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ ਜਲ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਇਹ ਦੋ ਮਹਾਨ ਮੰਤ੍ਰ ਸਿਖਾ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ ਸੂਰਜ, ਜਿਵੇਂ ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤਰਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਲੈ ਲਏ, ਅਤੇ ਉਹ ਤਿੰਨੇ (ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ) ਸਰਯੂ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ, ਰਾਤ ਬੜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਬਿਤਾਈ। ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਦੋ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰ, ਘਾਹ ਦੀ ਅਣਉਚਿਤ ਖੱਟ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਸੋਏ, ਉਹ ਰਾਤ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਨ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬਾਲ ਕਾਂਡ ਦੇ ਤੇਈਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ, ਤਦ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਖੱਟ ਉੱਤੇ ਲੈਂਦੇ ਕਕੁਤਥ ਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਉਠਾਇਆ। "ਕੌਸਲਿਆ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਰਾਮ, ਜਿਸ ਦੇ ਘਰ ਚੰਗੇ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਸਵੇਰ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਉਠ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੇਵ ਕਰਮ ਕਰ।" ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਇਹ ਉਪਕਾਰ ਭਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਵੀਰ ਭਰਾ ਉਠੇ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ, ਜਲ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ ਤੇ ਉੱਚਤ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਸਵੇਰੇ ਦੇ ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ। ਜਦ ਉਹ ਤਿੰਨੇ ਚਲੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰਯੂ ਦਰਿਆ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ ਤ੍ਰਿਵੇਣੀ ਰੂਪ ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਿਆ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ। ਉਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਆਸ਼ਰਮ ਵੇਖਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਧੂ-ਸੰਤ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇਖ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਰਘੁਕੁਲ ਪੁੱਤਰ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ, "ਮਹਾਰਾਜ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਆਸ਼ਰਮ ਕਿਸ ਦਾ ਹੈ? ਇੱਥੇ ਕੌਣ ਵੱਸਦਾ ਹੈ? ਸਾਡੀ ਬਹੁਤ ਜਿਗਿਆਸਾ ਹੈ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ।" ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੀ ਹੌਲੇ ਹੌਲੇ ਮੁਸਕੁਰਾਏ ਅਤੇ ਆਖਿਆ, "ਰਾਮ, ਸੁਣ, ਇਹ ਆਸ਼ਰਮ ਕਦੇ ਕਾਮਦੇਵ ਦਾ ਸੀ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਕਾਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੇ ਇੱਥੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੇ ਵੇਖਿਆ। ਪਰ ਜਦ ਸ਼ਿਵ ਜੀ, ਜੋ ਨਵੇਂ ਵਿਆਹੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਮਰੁਤਗਣਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਕਾਮ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਡਾਂਟਿਆ।" "ਫਿਰ, ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ, ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਉਸ ਕਾਮ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਚੱਕਣ-ਚੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਉਸ ਦੀ ਦੇਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ, ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਕੋਪ ਨਾਲ ਉਹ ਦੇਹ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਉਹ ਅਨੰਗ—ਦੇਹ ਰਹਿਤ—ਕਹਲਾਇਆ। ਜਿਥੇ ਉਸ ਦੀ ਦੇਹ ਡਿੱਗੀ, ਉਹ ਅੰਗ ਵਿਸ਼ਯਾ ਨਾਮਕ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਮੀ ਹੋ ਗਈ।" "ਇਹ ਆਸ਼ਰਮ ਉਸੀ ਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਚੇਲੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਪੱਕੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪਾਪ ਨਹੀਂ। ਆਓ, ਅੱਜ ਦੀ ਰਾਤ ਇੱਥੇ, ਦੋ ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰਹੀਏ। ਕੱਲ੍ਹ ਅਸੀਂ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਾਂਗੇ।" "ਆਓ, ਸਾਫ ਮਨ ਨਾਲ, ਇਸ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਨਜ਼ਦੀਕ ਚਲੀਏ। ਇੱਥੇ ਸਾਡਾ ਵਿਹਾਰ ਬਹੁਤ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੋਵੇਗਾ, ਤੇ ਅਸੀਂ ਰਾਤ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬਿਤਾਵਾਂਗੇ।" ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਚਨਾਂ ਉਪਰੰਤ, ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ, ਜਾਪ ਕੀਤੇ, ਤੇ ਹੋਮ ਆਦਿ ਕਰਕੇ, ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਮਹਾਨ ਤਪੱਸਵੀ ਸੰਤਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੰਤਾਂ ਨੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੰਮੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਆ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦਾ ਸੁਆਗਤ ਕੀਤਾ, ਪੈਰ ਧੋਣ ਲਈ ਜਲ ਦਿੱਤਾ, ਅਥਿਥੀ ਸਤਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵੀ ਉੱਚਤ ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਮਿੱਠੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਜਿਵੇਂ ਰੀਤ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਸੰਤ ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੇ, ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਾਸੀ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਲੋਕ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਾਮ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬੜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਰਹੇ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਜੋ ਸਭ ਤਪੱਸਵੀ ਸੰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੀ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਕਥਾਵਾਂ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਫਿਰ, ਚੌਵੀਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਵੇਰ ਹੋਇਆ, ਦਿਨ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਦੋਵੇਂ ਵੈਰੀ-ਨਾਸ਼ਕ ਪੁੱਤਰ, ਆਪਣੀ ਸਵੇਰੇ ਦੀ ਰੀਤ ਨਿਭਾ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਨਾਲ ਦਰਿਆ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਆ ਗਏ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਸੰਤ, ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਪੱਕੇ ਸਨ, ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਨਾਵ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਨਾਵ ’ਚ ਚੜ੍ਹੋ, ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਕਮੀ ਨਾ ਆਉਣ ਦਿਓ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਪਾਰ ਉਤਰੋ।" ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਉਹ ਦਰਿਆ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਗਦਾ ਸੀ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਨਾਵ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ।