ਮੌਤ ਦੇ ਫੰਦੇ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਰਾਮ ਨੇ ਅਤੁੱਲ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ। ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ, ਜੋ ਯੁੱਧ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਸਨ, ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਸਿੱਧਾਂ ਅਤੇ ਚਾਰਣਾਂ ਨੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਨੇਕ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਬਾਰੇ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ: “ਗਾਂਵਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮਾਣਯੋਗ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਹੋਵੇ। ਰਾਘਵ, ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪੌਲਸਤਿਆਂ—ਇਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ—’ਤੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ।" ਉਹ ਅਜੇਹੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੁਭਾਸ਼ਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਣੂ ਨੇ ਚਕਰ ਧਾਰ ਕੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਰਾਮ ਵੀ ਕਰੇ। ਇਸ ਉਤਸੁਕਤਾ ਭਰੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ, ਦੇਵਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅਕਾਸ਼ੀ ਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਹੋਏ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਉਹ ਫੌਜ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਖਰਾ, ਬਾਜ਼ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਦੇ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਰਥ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲਿਆ। ਉਸਦੇ ਇर्द-ਗਿਰਦ ਪ੍ਰਥੁਗਰੀਵ, ਯਜੰਜਸ਼ਤ੍ਰੁ, ਵਿਹੰਗਮ, ਦੁਰਜਯ, ਕਰਵੀਰਾਖ੍ਸ਼, ਪਰੁਸ਼, ਕਾਲਕਾਰਮੁਕ, ਹੇਮਮਾਲੀ, ਮਹਾਮਾਲੀ, ਸਰਪਾਸਯ ਅਤੇ ਰੁਧਿਰਾਸ਼ਨ—ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਮਹਾ-ਵੀਰ ਚੋਟੀ ਦੇ ਯੋਧਿਆਂ ਵਾਂਗ ਖਰੇ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵਧੇ। ਦੂਸਣ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਮਹਾਕਪਾਲ, ਸਥੂਲਾਖ੍ਸ਼, ਪ੍ਰਮਾਥਾ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰਸ—ਇਹ ਚਾਰ ਯੋਧੇ ਚਲੇ। ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਤੇਜ਼ੀ ਵਾਲੀ, ਯੁੱਧ ਦੀ ਆਸ ਵਿੱਚ ਤੜਫਦੀ, ਡਰਾਉਣੀ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਵੀਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਫੌਜ, ਅਚਾਨਕ ਦੋ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ—ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ—ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਖੜੀ ਹੋਈ। ਜਿਵੇਂ ਗਲਦਸਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਗ੍ਰਹਿ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸ ਫੌਜ ਰਾਮ-ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੱਲ ਵਧੀ। ਹੁਣ, ਚੌਵੀਂ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਇੱਥੇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਆਰਣਯ ਕਾਂਡ ਦੀ ਚੌਵੀਂ ਸਰਗ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ। ਜਦੋਂ ਖਰਾ, ਆਪਣੀ ਮਹਾਨ ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ ਨਾਲ, ਆਸ਼੍ਰਮ ਵੱਲ ਵਧਿਆ, ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਉਹੀ ਭਿਆਨਕ ਅਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤ ਵੇਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਡਰਾਉਣੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, “ਹੇ ਬਾਹੁਬਲੀ, ਵੇਖ ਇਹ ਵੱਡੇ ਤੇ ਨਾਸਕਾਰੀ ਸੰਕੇਤ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਉਠੇ ਹਨ।" “ਇਹ ਲਹੂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ, ਜੋ ਭਿਆਨਕ ਚੀਖਾਂ ਨਾਲ ਵੱਜ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ; ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲ ਗਧੇ ਦੇ ਲਹੂ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਲਟੇ ਵੱਲ ਮੁੜ ਰਹੇ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਤੀਰ, ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਪਿੱਠ ਵਾਲੇ, ਉਤਾਵਲੇ ਹੋ ਕੇ ਲੜਾਈ ਲਈ ਤੜਫ ਰਹੇ ਹਨ। ਜੰਗਲ ਦੇ ਪੰਛੀ ਅਜੀਬ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬੋਲ ਰਹੇ ਹਨ; ਸਾਡੇ ਲਈ ਅੱਗੇ ਕੋਈ ਸੁੱਖ ਨਹੀਂ, ਸਾਡੀ ਜਿੰਦਗੀ ਵੀ ਸੰਦੇਹ ਵਿੱਚ ਹੈ।" “ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਯੁੱਧ ਹੋਵੇਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ; ਮੇਰੀ ਬਾਂਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕੰਬ ਰਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪੂਰੀ ਪੇਸ਼ਗੋਈ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਰ, ਹੇ ਵੀਰ, ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਨੇੜੇ ਜਾਵਾਂਗੇ, ਸਾਡੀ ਜਿੱਤ ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਹਾਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੇਰਾ ਚਿਹਰਾ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੋ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਖਰੀ ਘੜੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।” “ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੀਆਂ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਗੂੰਜਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡਰਾਉਣੇ ਡੰਗ ਵੱਜ ਰਹੇ ਹਨ। ਜੋ ਭਲਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਤਿਆਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਮੁਸ਼ਕਲ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ। ਇਸ ਲਈ, ਤੂੰ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ, ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਹਥਿਆਰ ਫੜ, ਤੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਕਿਸੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਘਣੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਾਲੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈ।" “ਮੈਂ ਖੁਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਵਿਵਾਦ ਨਾ ਕਰ। ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਜਾ, ਬਿਲਕੁਲ ਦੇਰੀ ਨਾ ਕਰ। ਤੂੰ ਵੀਰ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੈਂ, ਇਹ ਦੁਸ਼ਮਣ ਮਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈਂ, ਪਰ ਮੈਂ ਆਪ ਇਹ ਸਾਰੇ ਰਾਤ-ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਮਾਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।” ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੈ, ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਜਦ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਤਦ ਰਾਮ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਹੁਣ, ਆਉਣ ਦਿਓ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ!” ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਕਵਚ ਪਾ ਲਿਆ। ਉਸ ਕਵਚ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਰਾਮ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਲਪਟ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣਾ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕਿਆ, ਵੱਡੇ ਤੀਰ ਸੰਭਾਲੇ, ਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਤਾਂਣ ਨਾਲ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਧੁੰਨ ਪਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਦੇਵਤੇ, ਗੰਧਰਵ, ਸਿੱਧ ਤੇ ਚਾਰਣ—all ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ—ਯੁੱਧ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਨ, ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗੇ—ਸਾਰੇ ਨੇਕ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ। ਉਹ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ: “ਗਾਂਵਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਹੋਵੇ! ਰਾਘਵ, ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪੌਲਸਤਿਆਂ—ਇਹ ਰਾਤ ਦੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ—’ਤੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ!” ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਆਖਦੇ, “ਜਿਵੇਂ ਚਕਰਧਾਰੀ ਵਿਣੂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਰਾਮ ਵੀ ਕਰੇ।” ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸੋਚਦੇ: “ਚੌਦਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਭਿਆਨਕ ਕਰਤੂਤਾਂ ਵਾਲੇ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਤੇ ਇਕੱਲਾ ਧਰਮੀ ਰਾਮ—ਇਹ ਯੁੱਧ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇਗਾ?” ਜਦ ਰਾਮ, ਜੋ ਤਪਤ ਉਰਜਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸੀ, ਯੁੱਧ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਖੜਾ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਰਾਮ ਦਾ ਰੂਪ, ਜਿਸਦੇ ਕਰਤਬ ਕਦੇ ਨਿੱਕਮੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਅਤੁੱਲ ਹੋ ਗਿਆ—ਉਹ ਐਸਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰੁਦ੍ਰ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਦ ਦੇਵਤੇ, ਗੰਧਰਵ ਤੇ ਚਾਰਣ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਥੇ ਹੀ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਖਾਲਾਂ ਪਹਿਨੇ, ਹਥਿਆਰ ਤੇ ਝੰਡੇ ਫੜੇ, ਡਰਾਵਣੀ ਗੂੰਜਾਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਫੌਜ ਉਭਰੀ। ਰਾਤ ਦੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਗਈ, ਯੋਧਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਗੂੰਜਾਂ ਮਾਰਦਿਆਂ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਧਨੁਸ਼ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਤਾਣਦੇ, ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਉਬਾਸ ਲੈਂਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਤੇ ਡੰਗਾਂ ਦੀ ਘੰਮ-ਘੂੰਜ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਵੱਜ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਉਹ ਜੰਗਲ ਗੂੰਜ ਉਠਿਆ; ਇਸ ਡਰਾਉਣੇ ਸ਼ੋਰ ਤੋਂ ਜੰਗਲ ਦੇ ਜਾਨਵਰ ਘਬਰਾਏ ਹੋਏ ਭੱਜ ਪਏ। ਉਹ ਜਿੱਥੇ ਚੁੱਪ ਸੀ ਉਥੇ ਦੌੜ ਗਏ, ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਵੀ ਨਾ ਵੇਖਿਆ; ਤੇ ਉਹ ਭਾਰੀ ਰਾਕਸ਼ਸ ਫੌਜ, ਧਾਰ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਵੱਲ ਵਧੀ।