ਉਸ ਵੇਲੇ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਖਸਸਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਥੇ ਚਿੜੀਆਂ “ਚੀਚੀ” ਤੇ “ਕੂਚੀ” ਦੀਆਂ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਭਿਆਨਕ ਉਲਕਾਪਾਤ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁਣਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ। ਧਰਤੀ ਆਪਣੇ ਪਹਾੜਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ ਤੇ ਉਪਵਨਾਂ ਸਮੇਤ ਕੰਬ ਰਹੀ ਸੀ। ਖਰ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਚਤੁਰ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਖੜਕਦਾ ਹੋਇਆ ਗੱਜਿਆ। ਉਸਦੀ ਖੱਬੀ ਬਾਂਹ ਫੜਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਬੋਲਣ ਵਿਚ ਹਿਚਕ ਆ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹੰਝੂ ਆ ਗਏ। ਉਹ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਵੇਖਦਾ ਹੋਇਆ, ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਦਰਦ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਡੇ ਤੇ ਰੋਮਾਂਚਕ ਅਪਸ਼ਕੁਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ, ਉਹ ਗੁੰਮਰਾਹ ਹੋ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟਿਆ। ਫਿਰ ਖਰ ਹੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਸਾਰੇ ਰਾਖਸਸਾਂ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਇਹ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ ਤੇ ਡਰਾਉਣੇ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਹਨ। ਪਰ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਬਲਵਾਨ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ। ਜੇ ਚਾਹਾਂ ਤਾਂ ਤੇਜ਼ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਤਾਰੇ ਵੀ ਡਿੱਗਾ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਬਲ ਦੇ ਮਾਣ ਵਾਲੇ ਰਾਘਵ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਉੱਤੇ ਮੌਤ ਲਿਆਉਣੀ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਮੁੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰਾ ਉਦੇਸ਼ ਹੀ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਾਫ਼ ਹੈ, ਮੈਂ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ। ਜੇ ਮੈਂ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿਚ ਆਵਾਂ, ਤਾਂ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਚੂਰ ਏਰਾਵਤ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਜੰਗ ਵਿਚ ਵਜਰ ਧਾਰਣ ਵਾਲੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਵੀ ਮੈਂ ਮਾਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਉਹ ਦੋ ਮਨੁੱਖ ਕੀ ਚੀਜ਼ ਹਨ?” ਉਸ ਦੀ ਇਹ ਗੂੰਜਦੀ ਗੱਜਨਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਖਸਸਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਫੌਜ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੌਤ ਦੇ ਫੰਦੇ ਵਿਚ ਫਸੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਪਰ ਬੇਹੱਦ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਈ। ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ, ਜੋ ਜੰਗ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਸਨ, ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਸਿੱਧਾਂ, ਤੇ ਚਾਰਣਾਂ ਨੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਨੇਕ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੇ, “ਗਾਂਵਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਹੋਵੇ। ਰਾਘਵ ਜੰਗ ਵਿਚ ਪੌਲਸਤ ਵੰਸ਼ੀ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਰਾਖਸਸਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ। ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਚਕਰ ਨਾਲ ਸਭ ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕੀਤਾ, ਤਿਵੇਂ ਰਾਮ ਵੀ ਕਰੇ।” ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਉੱਚਤਮ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤਾ। ਦੇਵਤੇ, ਆਪਣੇ ਵਿਹਾਇਕ ਰਥਾਂ ਵਿਚ ਬੈਠੇ, ਰਾਖਸਸਾਂ ਦੀ ਉਹ ਫੌਜ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਸਦਾ ਜੀਵਨ-ਬਲ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਖਰ, ਬਾਜ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਦੇ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਰਥ ਵਿਚ ਨਿਕਲਿਆ। ਉਸਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੂਸ, ਪෘਥੁਗ੍ਰੀਵ, ਯਜ੍ਞਸ਼ਤ੍ਰੁ, ਵਿਹੰਗਮ, ਦੁਰਜਯ, ਕਰਵੀਰਾਖ੍ਸ਼, ਪਰੁਸ਼, ਕਾਲਕਾਰਮੁਕ, ਹੇਮਮਾਲੀ, ਮਹਾਮਾਲੀ, ਸਰਪਾਸ੍ਯ ਅਤੇ ਰੁਧਿਰਾਸ਼ਨ—ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਮਹਾਬਲੀ ਰਾਖਸਸ ਖੜੇ ਸਨ। ਦੂਸਣ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਮਹਾਕਪਾਲ, ਸਥੂਲਾਖ੍ਸ਼, ਪ੍ਰਮਾਥ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰਾ—ਇਹ ਚਾਰ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਰਫਤਾਰ ਵਾਲੀ ਰਾਖਸਸ ਫੌਜ, ਜੋ ਜੰਗ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸੀ, ਅਚਾਨਕ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਖੜੀ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਹਣੇ-ਮੋਹਣੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਵਾਲੇ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਨ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਣ। ਹੁਣ, ਅਰਣਯ ਕਾਂਡ ਦੇ ਚੌਵੀਂ ਸర్గ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਇੱਥੇ ਚੌਵੀਂ ਸਰਗ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਖਰ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਬਲ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਸ਼੍ਰਮ ਵੱਲ ਚਲਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹੀ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਭੈੜੇ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਵੇਖੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਡਰਾਉਣੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ, ਦੇਖ, ਇਹ ਵੱਡੇ ਤੇ ਨਾਸਕਾਰੀ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਰਾਖਸਸਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਆਏ ਹਨ। ਇਹ ਲਹੂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ, ਜੋ ਭਿਆਨਕ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵਹ ਰਹੀਆਂ ਹਨ; ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਬੱਦਲ ਖੂਨ ਵਰਗੇ ਲਾਲ ਤੇ ਰੁੱਖੜੇ ਹੋ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਰਹੇ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਤੀਰ, ਜੋ ਧੂੰਏਂ ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਲਪਟੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਕੇ ਜੰਗ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਚਿੜੀਆਂ ਵੀ ਅਜੀਬ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬੋਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਸੁਖ-ਚੈਨ ਨਹੀਂ, ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉੱਤੇ ਵੀ ਸਵਾਲ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਇੱਥੇ ਭਾਰੀ ਜੰਗ ਹੋਣੀ ਹੈ—ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੀ ਬਾਂਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕੰਬ ਰਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਰ, ਹੇ ਵੀਰ, ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜਾਵਾਂਗੇ, ਜਿੱਤ ਸਾਡੀ ਤੇ ਹਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੇਰਾ ਚਿਹਰਾ ਚਮਕਦਾ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਜੰਗ ਕਰਨ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋਣ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਚਮਕ ਮਿਟ ਜਾਵੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਨੇੜੇ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਖਸਸਾਂ ਦੀ ਡਰਾਉਣੀ ਗੂੰਜ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਡੰਗ ਪੈਂਦੇ ਨਗਾਰੇ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਆਵਾਜ਼ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਜੋ ਭਲਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਲਈ ਤਿਆਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਚਤੁਰ ਹੋ ਕੇ, ਸੰਭਾਵਿਤ ਖਤਰੇ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਤੂੰ ਸਿਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ, ਤੀਰ-ਧਨੁਸ਼ ਨਾਲ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਹੋ ਕੇ, ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਕਿਸੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਘਣੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਾਲੀ ਗੁਫਾ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਆੜ ਲੈ। ਮੈਂ ਖੁਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਵਿਵਾਦ ਨਾ ਕਰ। ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਆਖਦਾ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਤੁਰ ਜਾ, ਦੇਰੀ ਨਾ ਕਰ। ਤੂੰ ਵੀਰਤਾ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਹੈਂ, ਇਹ ਦੁਸ਼ਮਣ ਮਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈਂ, ਪਰ ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਰਾਤ-ਚਰਣ ਵਾਲੇ ਰਾਖਸਸ ਮੈਂ ਆਪ ਨਸ਼ਟ ਕਰਾਂ। ਰਾਮ ਦੇ ਹੁਕਮ ਉੱਤੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸਿਤਾ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਉਸ ਮਜ਼ਬੂਤ ਗੁਫਾ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਜਦ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਿਤਾ ਸਮੇਤ ਗੁਫਾ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੁਣ, ਉਹ ਆਉਣ!” ਤੇ ਆਪਣਾ ਰਣ-ਕਵਚ ਪਾ ਲਿਆ। ਉਸ ਕਵਚ ਨਾਲ ਸਜ ਕੇ, ਜੋ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਰਾਮ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਐਸਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੀ ਅੱਗ ਭੜਕ ਉਠੀ ਹੋਵੇ। ਆਪਣਾ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਤੀਰ ਲੈ ਕੇ, ਉਹ ਉਥੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸਦੇ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਤਾਣ ਸਾਰੇ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿਚ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਦੇਵਤੇ, ਗੰਧਰਵ, ਸਿੱਧ, ਤੇ ਚਾਰਣ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ, ਜੰਗ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਉੱਚਤਮ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਨੇਕ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।