ਰਾਮ ਜੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਰਤੀ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਬੜੀ ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬੋਲੀ ‘ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵੇਖ, ਇੱਥੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪੱਤੇ ਕਿੰਨੇ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਜਾਨਵਰ ਤੇ ਪੰਛੀ ਵੀ ਬੜੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਆਸ਼ਰਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।’ ਰਾਮ ਨੇ ਆਗਲੇ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ, ‘ਇਹ ਆਸ਼ਰਮ, ਜਿਸ ਦੀ ਯਸ਼ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਵਿਚ ਹੈ, ਅਗਸਤਿ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਥਕੇ ਹੋਏ ਆਤਮਾਂ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜੰਗਲ ਮੋਟੇ ਧੂੰਏ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਰੁੱਖਾਂ ਤੇ ਬਰਖ-ਕਪੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਲਟਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਹਿਰਣ ਦੇ ਝੁੰਡ ਬੜੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।’ ‘ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ, ਜਿਹੜਾ ਸਰੀਰਕ ਮੌਤ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਆਪਣੀਆਂ ਨੇਕ ਕਰਤੂਤਾਂ ਨਾਲ ਦੱਖਣੀ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸਰਣ ਬਣਾਇਆ। ਇਹ ਉਹ ਆਸ਼ਰਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਰਕੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਦੱਖਣੀ ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਆਸ਼ਰਮ ਦਿਖਾਈ ਤਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦੇ।’ ‘ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਇਹ ਦਿਸ਼ਾ ਉਸ ਨੇਕ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਸੰਭਾਲੀ, ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਦੱਖਣੀ ਦਿਸ਼ਾ, ਅਗਸਤਿ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਕਰਮੀਆਂ ਲਈ ਅਜੈਯ ਹੈ। ਵਿੰਧਿਆ ਪਹਾੜ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦਾ ਰਸਤਾ ਰੋਕਣ ਲਈ ਵੱਧ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਗਸਤਿ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ ਹੁਣ ਵਧਦਾ ਨਹੀਂ।’ ‘ਇਹ ਅਗਸਤਿ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੇ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਵਾਲਾ ਆਸ਼ਰਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਚੰਗਾ ਵਰਤਾਓ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਿਰਣ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਸਤਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੰਗਿਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਸਾਡੇ ਆਉਣ ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਚੰਗਾ ਮਿਲਾਪ ਦੇਣਗੇ।’ ‘ਇੱਥੇ ਮੈਂ, ਨਰਮ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ, ਅਗਸਤਿ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਾਂਗਾ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸਮਾਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਬਿਤਾਵਾਂਗਾ। ਇੱਥੇ ਦੇਵਤੇ, ਗੰਧਰਵ, ਸਿੱਧ ਤੇ ਉੱਤਮ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਸੰਯਮਿਤ ਅਹਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਗਸਤਿ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਝੂਠਾ, ਕਠੋਰ, ਚਲਾਕ ਜਾਂ ਦੁਸ਼ਟ ਜੀਵ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ; ਇਹ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹੈ।’ ‘ਇੱਥੇ ਦੇਵਤੇ, ਯਕਸ਼, ਨਾਗ ਤੇ ਪੰਛੀ, ਜੋ ਸੰਯਮਿਤ ਅਹਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਧਰਮ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਮਹਾਨ ਸਿੱਧ, ਜੋ ਰਥਾਂ ਵਿਚ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ ਨਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਦੇਵਤੇ, ਯਕਸ਼-ਪਦ, ਅਮਰਤਾ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।’ ‘ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਅਸੀਂ ਆਸ਼ਰਮ ਆ ਗਏ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾ, ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਦੱਸ ਕਿ ਮੈਂ, ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ, ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ।’ ਫਿਰ ਅਰੰਯ ਕਾਂਡ ਦੇ ਬਾਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਵਾਰਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਰਘੂਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ, ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਚ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਗਸਤਿ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, ‘ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ, ਰਿਸ਼ੀ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਇਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਹਾਂ, ਉਸ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ, ਜੋ ਸਦਾ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ ਇਸ ਜੰਗਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿਚ ਆਏ ਹਾਂ; ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਡਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੋ।’ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਤਪस्वੀ ਬੋਲੇ, ‘ਠੀਕ ਹੈ।’ ਤੇ ਅਗਨੀ-ਸਥਾਨ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਕੇ ਵਿਘਨ-ਰਹਿਤ ਸੀ, ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ, ਜੋੜੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ। ਜਿਵੇਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਅਗਸਤਿ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, ‘ਇਹ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਹਨ। ਉਹ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਚ ਆਏ ਹਨ; ਦੁਸ਼ਮਨ-ਸੰਘਾਰਕ ਹਨ, ਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਸੇਵਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਇੱਥੇ ਉਚਿਤ ਹੈ, ਆਦੇਸ਼ ਦਿਓ।’ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਕਿ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਆ ਗਏ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਵੈਦੇਹੀ (ਸੀਤਾ) ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ‘ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਇਆ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ। ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਉਸ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਸੀ; ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਆਦਰ ਨਾਲ ਆਉਣ।’ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ‘ਠੀਕ ਹੈ,’ ਕਿਹਾ ਤੇ ਤੁਰਤ, ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, ‘ਕੌਣ ਹੈ ਇਹ ਰਾਮ? ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਵੇ।’ ਫਿਰ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸ਼ਿਸ਼ਿਆ ਨਾਲ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਚਲੇ। ਉਸ ਨੇ ਕਕੁਤਸਥ (ਰਾਮ) ਤੇ ਜਨਕ-ਕੁਮਾਰੀ (ਸੀਤਾ) ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ; ਸ਼ਿਸ਼ਿਆ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਅਗਸਤਿ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਦੱਸੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਦਰ ਲੈ ਗਿਆ, ਆਦਰ-ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ; ਫਿਰ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਹਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸੀ। ਉਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਸਥਾਨ, ਅਗਨੀ ਦਾ ਸਥਾਨ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ। ਵਿਸ਼ਨੁ, ਮਹਿੰਦਰ, ਵਿਵਸਵਤ, ਸੋਮ, ਭਗ, ਤੇ ਕੁਬੇਰ ਦੇ ਸਥਾਨ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਖੇ। ਧਾਤ੍ਰ, ਵਿਧਾਤ੍ਰ, ਵਾਯੂ, ਤੇ ਵੱਡੇ ਜਿਵਾਂ ਵਾਲੇ ਵਰੁਣ ਦੇ ਸਥਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਖੇ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਪਾਸਾ ਹੈ। ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਦਾ ਸਥਾਨ, ਵਸੁਆਂ ਦਾ ਅਡਾ, ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦਾ ਸਥਾਨ, ਤੇ ਗਰੁੜ ਦਾ ਅਡਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ। ਕਾਰਤਿਕੇਯ ਦਾ ਸਥਾਨ, ਧਰਮ ਦਾ ਅਡਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ। ਫਿਰ, ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਰਿਸ਼ੀ ਅਗਸਤਿ ਖੁਦ ਆਏ। ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ ਦੇਖਿਆ। ਤਦ ਰਾਮ ਨੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ, ਜੋ ਵਿਰਤੀ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ...