ਜੰਗਲ ਦੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਕਈ ਅਜੀਬ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸੁੰਡਾਂ ਹੇਠਾਂ ਜਾਨਵਰ ਰੌਂਦੇ ਜਾਂਦੇ, ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਚਮਕ ਉਠਦਾ, ਤੇ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਪੱਖੀਆਂ ਦੇ ਮਸਤ ਝੁੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਗੂੰਜ ਉਠਦਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਰਾਮ, ਕਮਲ-ਨੈਨੀ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਖ਼ਸ਼ਮਣ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਦਾ ਉਨ੍ਹਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚਲਦਾ ਤੇ ਵਧਾਈ ਲਿਆਉਂਦਾ ਸੀ, ਬੜੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਇੱਥੇ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਚਮਕਦਾਰ ਹਨ, ਜਾਨਵਰ ਤੇ ਪੰਛੀ ਵੀ ਬੜੇ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇੱਥੋਂ ਕੁਝ ਦੂਰ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਆਸ਼ਰਮ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ।” ਰਾਮ ਨੇ ਲਖ਼ਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, “ਇਹ ਆਸ਼ਰਮ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਮਹਾਨ ਅਗਸਤਿਆ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੰਨ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਥਾਂ ਥੱਕੇ-ਹਾਰੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਲਈ ਆਰਾਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੰਗਲ ਵਿਚਲੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਦੇ ਕਣਕੜੇ ਧੂੰਏਂ, ਛਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਸ਼ਾਂਤ ਹਰਣਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਇਹ ਜੰਗਲ ਸੁਸ਼ੋਭਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।” ਰਾਮ ਨੇ ਅਗਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਅਗਸਤਿਆ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ, “ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਮੌਤ ਨੂੰ ਵੀ ਵਸ਼ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੰਨ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਦੱਖਣੀ ਦਿਸ਼ਾ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਲਈ ਭੈੜੀ ਬਣ ਗਈ। ਇਹੀ ਉਹ ਆਸ਼ਰਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਕਰਕੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਇੱਥੋਂ ਡਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਦੇ ਇਸਦਾ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦੇ। ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਇਹ ਦਿਸ਼ਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆਈ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਵੈਰ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਏ।” ਰਾਮ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, “ਇਹ ਦੱਖਣੀ ਦਿਸ਼ਾ, ਅਗਸਤਿਆ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਦੁਸ਼ਟ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਕਦੇ ਕਾਬੂ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੇ। ਇੱਥੇ ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜ ਵੀ, ਸੂਰਜ ਦਾ ਰਸਤਾ ਰੋਕਣ ਲਈ, ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ ਕਦੇ ਉੱਚਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਇਹੀ ਮਹਾਨ ਆਸ਼ਰਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਚੰਗੇ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੇ ਹਰਣ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।” ਰਾਮ ਨੇ ਲਖ਼ਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਇਹ ਰਿਸ਼ੀ ਧਰਮ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਹਨ, ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸਦਾ ਲਗਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਨੂੰ, ਜਿਹੜੇ ਇੱਥੇ ਆਏ ਹਾਂ, ਚੰਗੀ ਸੰਗਤ ਦੇਣਗੇ। ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਮਹਾਨ ਅਗਸਤਿਆ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਾਂਗਾ, ਤੇ, ਹੇ ਸੁਮੀਤ੍ਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਅਸੀਂ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਦੇ ਬਾਕੀ ਦਿਨ ਇੱਥੇ ਗੁਜ਼ਾਰਾਂਗੇ।” ਰਾਮ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਇੱਥੇ ਦੇਵਤੇ, ਗੰਧਰਵ, ਸਿੱਧ ਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਜਿਹੜੇ ਸਦਾ ਸੰਯਮੀ ਹਨ, ਅਗਸਤਿਆ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਝੂਠਾ, ਨਿਰਦਈ, ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਜਾਂ ਕੁਕਰਮ ਵਾਲਾ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ—ਇਹ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਦੇਵ, ਯਕਸ਼, ਨਾਗ ਤੇ ਪੰਛੀ, ਸਾਰੇ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਧਰਮ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਸਿੱਧ, ਸੋਨੇ ਵਰਗੀਆਂ ਰਥਾਂ 'ਚ, ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਨਵੇਂ ਰੂਪ ਲੈ ਕੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਹੀ, ਜਦੋਂ ਭਗਤ ਪਵਿੱਤਰ ਭੇਟਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਦੇਵਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਕਸ਼ਤਾ, ਅਮਰਤਾ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।” ਰਾਮ ਨੇ ਲਖ਼ਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਸੁਮੀਤ੍ਰੀ ਪੁੱਤਰ, ਅਸੀਂ ਆਸ਼ਰਮ ਆ ਗਏ ਹਾਂ। ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾ, ਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਦੱਸ ਕਿ ਮੈਂ, ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ, ਆਇਆ ਹਾਂ।” ਫਿਰ, ਅਰੰਯ ਕਾਂਡ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲਖ਼ਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਰਾਮ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਸੀ, ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਗਸਤਿਆ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਇਥੇ ਦਸ਼ਰਥ ਨਾਮ ਦੇ ਇਕ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ, ਰਿਸ਼ੀ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਏ ਹਨ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਲਖ਼ਸ਼ਮਣ ਹਾਂ, ਜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਹੋਵੇ। ਅਸੀਂ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਤੇ ਇਹ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਆਏ ਹਾਂ; ਅਸੀਂ ਸਭ ਰਿਸ਼ੀ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਡਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਪਹੁੰਚਾਓ।” ਲਖ਼ਸ਼ਮਣ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣਕੇ, ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਜਿਵੇਂ ਆਖਿਆ, ਤਿਵੇਂ ਹੋਵੇ।” ਫਿਰ ਉਹ ਅਗਨੀ-ਕੁੰਡ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਅਗਸਤਿਆ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਉਹ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਲਖ਼ਸ਼ਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ ਸੀ, ਅਗਸਤਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਿਯ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਇਹ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਤੇ ਲਖ਼ਸ਼ਮਣ ਹਨ। ਇਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਚ ਆਏ ਹਨ; ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੁਹਾਡੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਸੇਵਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਉਚਿਤ ਹੋਵੇ, ਹੁਕਮ ਕਰੋ।” ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਰਾਮ ਤੇ ਲਖ਼ਸ਼ਮਣ ਆ ਗਏ ਹਨ। ਉਹ ਵੈਦੇਹੀ (ਸੀਤਾ) ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਸਭ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ, ਅੱਜ ਰਾਮ ਮੇਰੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਆਇਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਵੀ ਕਦੇ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਆਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰਾਮ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਲਖ਼ਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ, ਆਦਰ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਆਉਣ।” ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਆਖਿਆ, “ਜਿਵੇਂ ਹੁਕਮ।” ਫਿਰ ਉਹ ਜਲਦੀ ਨਿਕਲ ਕੇ ਲਖ਼ਸ਼ਮਣ ਕੋਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਕੌਣ ਹਨ ਇਹ ਰਾਮ? ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਆਉਣ।” ਫਿਰ ਲਖ਼ਸ਼ਮਣ, ਉਸ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਸਮੇਤ, ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਕੁਤਸਥ ਰਾਮ ਤੇ ਜਨਕ ਕੁਮਾਰੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਆਦਰ ਨਾਲ, ਅਗਸਤਿਆ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਦਰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਦਰ-ਸਨਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਖ਼ਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ, ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਆਸ਼ਰਮ ਬੜੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਹਰਣਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਹਨ। ਉਥੇ ਉਸਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਆਸਨ, ਅੱਗ ਦਾ ਸਥਾਨ, ਵਿਸ਼ਣੂ, ਇੰਦਰ, ਵਿਵਸਵਾਨ (ਸੂਰਜ), ਸੋਮ (ਚੰਦਰਮਾ), ਭਗਾ ਤੇ ਕੁਬੇਰਾ ਦੇ ਆਸਨ ਵੀ ਵੇਖੇ। ਉਸਨੇ ਧਾਤਾ-ਵਿਧਾਤਾ, ਵਾਯੂ, ਤੇ ਵੱਡੇ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ, ਪਾਸ ਵਾਲੇ ਵਰੁਣ ਦਾ ਥਾਂ ਵੀ ਵੇਖਿਆ। ਗਾਯਤਰੀ, ਵਸੂਆਂ, ਨਾਗਰਾਜ ਤੇ ਗਰੁੜ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਸਨ ਵੀ ਉਥੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਕਾਰਤਿਕੇਯ ਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਆਸਨ ਵੀ ਉਸਨੇ ਵੇਖੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਵਿਚ, ਜਦ ਉਹ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਚਹੁੰ ਪਾਸੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤਦ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਅਗਸਤਿਆ ਖੁਦ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਏ।