ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਅਗਸਤਯ ਮੁਨਿ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਯਾਤਰਾ ਰਾਘਵ—ਰਾਮ—ਨੂੰ ਅਗਸਤਯ ਦੇ ਭਰਾ ਨੇ ਪੂਰੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਹ ਰਾਤ ਉਥੇ ਗੁਜ਼ਾਰੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਜੜਾਂ ਅਤੇ ਫਲ ਖਾ ਕੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਰਹੇ। ਸਵੇਰ ਹੋਈ, ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਤਾਂ ਰਾਮ ਨੇ ਅਗਸਤਯ ਦੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਲੈ ਕੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ: “ਮਹਾਨੁਭਾਵ, ਮੈਂ ਰਾਤ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਗੁਜ਼ਾਰੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ, ਆਪਣੇ ਆਚਾਰਯ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਵਾਨਾ ਕੀਤਾ। ਰਘੁਨੰਦਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੱਸੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚਲਦੇ ਹੋਏ, ਜੰਗਲ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰਦੇ ਗਏ। ਰਾਮ ਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ—ਜੰਗਲੀ ਚਾਵਲ, ਫਣਸ, ਸਾਲ, ਵੰਜੁਲਾ, ਤਿਨਿਸ਼ਾ, ਚਿਰਿਬਿਲਵਾ, ਮਧੂਕਾ, ਬਿਲਵਾ, ਤੇ ਟਿੰਡੂਕਾ—ਦੇਖੇ। ਉਥੇ ਰਾਮ ਨੇ ਸੈਂਕੜੇ ਦਰਖ਼ਤ ਵੇਖੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਕੁਝ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਨੂੰ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਸੁੰਡ ਨੇ ਕੁਚਲਿਆ ਸੀ, ਕੁਝ ਉੱਤੇ ਬਾਂਦਰ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਕਈ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਉੱਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮਸਤ ਟੋਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਫਿਰ, ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਰਾਮ ਨੇ ਪਿੱਛੇ ਆ ਰਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ—ਜੋ ਵਿਰਧੀ ਤੇਰਤਤਾ ਵਾਲਾ, ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਤੇ ਭਾਗਿਆ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ—ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਇਹ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਚਮਕਦਾਰ ਹਨ, ਜਾਨਵਰ ਤੇ ਪੰਛੀ ਨਰਮ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇੱਥੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਮਹਾਨ ਅਗਸਤਯ ਮੁਨਿ ਦਾ ਆਸ਼ਰਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸ਼ੁਧਤਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਹ ਆਸ਼ਰਮ, ਜੋ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਗਸਤਯ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।” ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮੋਟਾ ਧੂੰਆਂ ਛਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਛਾਲਾ-ਕਪੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਹਿਰਣਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਅਗਸਤਯ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਮੌਤ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਵਸ਼ ਕਰ ਲਿਆ, ਆਪਣੇ ਪੁਣਯ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਦੱਖਣੀ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਦਾ ਸਥਾਨ ਬਣਾਇਆ। ਇਹ ਉਹੀ ਆਸ਼ਰਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਦੱਖਣੀ ਦਿਸ਼ਾ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਲਈ ਡਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੀ—ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਦਿਖਾਈ ਤਾਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਉਥੇ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦੇ। ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਇਹ ਦਿਸ਼ਾ ਉਸ ਧਰਮਵਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਵਿਵਾਦ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਏ। ਇਹ ਦੱਖਣੀ ਦਿਸ਼ਾ, ਅਗਸਤਯ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਤੇ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ। ਵਿੰਧਿਆ ਪਹਾੜ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਸਦਾ ਰੋਕਣ ਲਈ, ਅਗਸਤਯ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨ ਕੇ, ਵਧਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਅਗਸਤਯ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਆਸ਼ਰਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਉਮਰ ਲੰਬੀ ਤੇ ਕਰਮ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਚੰਗੀ ਆਦਤ ਵਾਲੇ ਹਿਰਣ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਧਰਮਵਾਨ ਮੁਨਿ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਆਦਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਦਾ ਚੰਗਿਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਨਿਵਰਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਸਾਡੀ ਆਗਮਨ ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਚੰਗਾ ਮਿਲਾਪ ਦੇਣਗੇ। ਇਥੇ ਮੈਂ ਅਗਸਤਯ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਮੁਨਿ, ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਾਂਗਾ, ਤੇ, ਹੇ ਮ੍ਰਦੁ-ਭਾਵੀ, ਇਥੇ ਹੀ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਦੀ ਬਾਕੀ ਮਿਆਦ ਬਿਤਾਵਾਂਗੇ। ਇਥੇ, ਦੇਵਤਾ, ਗੰਧਰਵ, ਸਿੱਧ, ਤੇ ਉੱਤਮ ਰਿਸ਼ੀ, ਸਾਰੇ ਸੰਯਮਿਤ ਆਹਾਰ ਵਾਲੇ, ਅਗਸਤਯ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਕੋਈ ਝੂਠਾ, ਕਠੋਰ, ਛਲਕ, ਜਾਂ ਦੁਸ਼ਟ ਜੀਵ ਰਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਇਹ ਅਗਸਤਯ ਦੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਹੈ। ਇਥੇ, ਦੇਵਤਾ, ਯਕਸ਼, ਨਾਗ, ਤੇ ਪੰਛੀ, ਸਾਰੇ ਸੰਯਮਿਤ ਆਹਾਰ ਵਾਲੇ, ਧਰਮ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਲਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ, ਮਹਾਨ-ਆਤਮਾ ਸਿੱਧ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਰਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਨਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇਥੇ, ਜਦੋਂ ਸ਼ੁਭ ਭਾਵ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਯਕਸ਼-ਪਦ, ਅਮਰਤਾ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। “ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ, ਅਸੀਂ ਆਸ਼ਰਮ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾ, ਤੇ ਮੁਨਿ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਦੱਸ ਕਿ ਮੈਂ, ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ, ਆਇਆ ਹਾਂ।” ਫਿਰ, ਅਰਣਯ ਕਾਂਡ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਯਣ ਦੀ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਰਘੁਨੰਦਨ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ, ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਤੇ ਅਗਸਤਯ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਕਿਹਾ: “ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ, ਮੁਨਿ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਆਇਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਹਾਂ, ਉਸ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ, ਭਗਤ ਤੇ ਸਹਾਇਕ। ਜੇ ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੋਵੇ। ਅਸੀਂ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ ਇਸ ਜੰਗਲੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹਾਂ; ਅਸੀਂ ਸਭ ਮਹਾਨੁਭਾਵ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਡਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿਓ।” ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਤਪਸਵੀ ਨੇ 'ਜੋ ਹੁਕਮ' ਆਖਿਆ, ਤੇ ਅੱਗ-ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਤੇ ਮੁਨਿ ਨੂੰ ਸੂਚਨਾ ਦੇਣ ਲਈ ਅੰਦਰ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਅਗਸਤਯ ਦੇ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਜੋ ਤਪਸਿਆ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵਿਘਨ-ਰਹਿਤ ਸੀ, ਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਾਮ ਦੇ ਆਗਮਨ ਦੀ ਖਬਰ ਦਿੱਤੀ। ਜਿਵੇਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਅਗਸਤਯ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੇ ਮੁਨਿ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ: “ਇਹ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹਨ; ਵੈਰੀ-ਨਾਸਕ, ਤੁਹਾਡੀ ਸੇਵਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਇਥੇ ਉਚਿਤ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਆਗਿਆ ਦਿਓ।” ਫਿਰ, ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੁਨਿ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਕਿ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਆ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਸੌਭਾਗ੍ਯ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਇਆ ਹੈ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ। ਮੈਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਮਦ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਦਾ ਸੀ; ਰਾਮ, ਆਦਰ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਆਉਣ।” ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ 'ਜੋ ਹੁਕਮ' ਆਖਿਆ, ਤੇ ਫ਼ੌਰੀ ਤੌਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਕੌਣ ਹੈ ਇਹ ਰਾਮ? ਉਹ ਮੁਨਿ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਆਵੇ, ਤੇ ਆਪ ਅੰਦਰ ਆਵੇ।” ਫਿਰ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਸਮੇਤ, ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਚਲੇ। ਉਸ ਨੇ ਕਕੁਤਸਥ (ਰਾਮ) ਤੇ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ; ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਅਗਸਤਯ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੱਸੀਆਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ, ਅਗਸਤਯ ਮੁਨਿ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਹੋਇਆ।