ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਆਪਣੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਜੀਬੋ-ਗਰੀਬ ਜੰਗਲ, ਬੱਦਲਾਂ ਵਰਗੇ ਪਹਾੜ, ਸੁੰਦਰ ਝੀਲਾਂ ਅਤੇ ਦਰਿਆ ਵੇਖਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਸੁਤੀਖਸ਼ਣ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਜੋ ਰਾਹ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, ਉਹਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਚੱਲਦੇ ਰਹੇ। ਰਾਮ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਅਗਸਤਯ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਭਰਾ ਦੀ ਤਪੋਭੂਮੀ ਹੈ, ਜੋ ਹੁਣ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਰਹੀ ਹੈ।” ਉਹ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦਰੱਖਤ ਫਲਾਂ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਝੁਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚੋਂ ਪੱਕੀ ਹੋਈ ਪਿੱਪਲ ਦੀ ਤਿੱਖੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਲੱਕੜ ਦੇ ਢੇਰ ਅਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਕੁਸ਼ ਘਾਹ, ਜੋ ਬਿੱਲੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਪਏ ਹਨ। ਜੰਗਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਕਾਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਰਗੇ ਚੋਟੀ ਵਰਗਾ, ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਅੱਗ ਦਾ ਧੂੰਆ ਉਠ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਕਾਂਤ ਸਨਾਨ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਦੁਜਾ-ਜਨਮ ਲਏ ਹੋਏ ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀ ਆਪਣੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਭੇਟ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਮਿੱਠੇ ਭਰਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਤੀਖਸ਼ਣ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, ਇਹ ਅਗਸਤਯ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਭਰਾ ਦਾ ਆਸ਼ਰਮ ਹੀ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ, ਜੋ ਨੇਕ ਕੰਮਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਮੌਤ ਨੂੰ ਜਬਰ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਸਥਾਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।” ਇੱਥੇ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ ਵਾਤਾਪੀ ਤੇ ਇਲਵਾਲਾ ਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਭਿਆਨਕ ਅਸੁਰ ਭਰਾ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਘਾਤਕ ਸਨ। ਇਲਵਾਲਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਅਤੇ ਛਲ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਦੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਬੁਲਾਂਦਾ। ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਵਾਤਾਪੀ ਦੀ ਅੰਤਯੇਸ਼ਟੀ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਭੇਡ ਦਾ ਰੂਪ ਦੇ ਕੇ, ਉਹ ਭੋਜਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਖਵਾ ਦਿੰਦਾ। ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਖਾ ਲੈਂਦੇ, ਇਲਵਾਲਾ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਆਖਦਾ, “ਵਾਤਾਪੀ, ਬਾਹਰ ਆ!” ਤਾਂ ਵਾਤਾਪੀ, ਭੇਡ ਵਾਂਗ ਮੈਮਿਆਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਫਾੜ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪ-ਬਦਲਣ ਵਾਲੇ ਮਾਸ-ਭੱਖੀ ਅਸੁਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਉੱਤੇ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਅਗਸਤਯ ਨੇ ਉਹ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਵਾਤਾਪੀ ਨੂੰ ਖਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ, “ਸਭ ਕੁਝ ਹੋ ਗਿਆ” ਆਖ ਕੇ, ਇਲਵਾਲਾ ਨੇ ਹੱਥ ਧੋਣ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਬਾਹਰ ਆ!” ਉਸ ਸਮੇਂ, ਮਹਾਨ ਗਿਆਨੀ ਅਗਸਤਯ ਹੱਸ ਕੇ, ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਘਾਤਕ ਇਲਵਾਲਾ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਜੋ ਰਾਕਸ਼ਸ ਭੇਡ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਪਚ ਗਿਆ, ਜੋ ਯਮ ਲੋਕ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਬਾਹਰ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ?” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਇਲਵਾਲਾ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਿਆ। ਪਰ, ਜਦ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਅਗਸਤਯ ਉੱਤੇ ਵਧਿਆ, ਤਾਂ ਅਗਸਤਯ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਤੇਜ ਨਾਲ ਉਹ ਸੜ ਗਿਆ ਤੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹ ਉਹੀ ਆਸ਼ਰਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਝੀਲ ਤੇ ਜੰਗਲ ਨੇ ਸੁਸ਼ੋਭਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਇਹ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਤੇ ਸੰਧਿਆ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੰਧਿਆ-ਵੰਦਨ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪਰਣਾਮ ਕੀਤਾ। ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰਾਮ ਨੇ ਉਹ ਰਾਤ ਉਥੇ ਮੂਲ ਤੇ ਫਲ ਖਾ ਕੇ ਬਿਤਾਈ। ਜਦ ਰਾਤ ਬੀਤ ਗਈ ਤੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਤਾਂ ਰਾਮ ਨੇ ਅਗਸਤਯ ਦੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਰਾਤ ਬਿਤਾਈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ, ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ, ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ 'ਤੇ, ਰਾਮ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਚੱਲ ਪਏ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦੇ ਗਏ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਨੇ ਜੰਗਲੀ ਚੌਲ, ਕਠਲ, ਸਾਲ, ਵੰਜੁਲਾ, ਤਿਨਿਸ਼ਾ, ਚਿਰਿਬਿਲਵਾ, ਮਧੂਕ, ਬਿਲਵਾ ਅਤੇ ਤਿੰਦੂਕ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਵੇਖੇ। ਉੱਥੇ ਰਾਮ ਨੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਵੇਖੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਲਤਾਵਾਂ ਲਪਟ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਕੁਝ ਦਰੱਖਤ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਸੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਕੁਚਲੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਕੁਝ ਬਾਂਦਰਾਂ ਨਾਲ ਰੌਸ਼ਨ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਕਈਆਂ ਉੱਤੇ ਮਸਤ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਫਿਰ ਰਾਮ, ਜੋ ਕਮਲ-ਨੈਨੀ ਸਨ, ਪਿੱਛੇ ਆ ਰਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਇਹ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਪੱਤੇ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਾਨਵਰ ਤੇ ਪੰਛੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੂਰ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਆਸ਼ਰਮ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ। ਇਹ ਆਸ਼ਰਮ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਅਗਸਤਯ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਦਿੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਉਸਦੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਥਕਾਵਟ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।” ਜੰਗਲ ਵੱਡੇ ਧੂੰਏ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਛਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਮੌਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨੇਕ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਦੱਖਣੀ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਆਸ਼ਰਯ ਸਥਾਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਉਹੀ ਆਸ਼ਰਮ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਤਾਕਤ ਕਾਰਨ ਦੱਖਣੀ ਦਿਸ਼ਾ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਲਈ ਭੈੜੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ—ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦੇ। ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਇਹ ਦਿਸ਼ਾ ਉਸ ਧਰਮੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕੀਤੀ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਵੈਰ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਦੱਖਣੀ ਦਿਸ਼ਾ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਅਗਸਤਯ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਜਿੱਤੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ।