ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਰਾਮ ਨੇ ਸਨੇਹੀ ਤੇ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, “ਦੰਡਕ ਅਰਣ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵਚਨ ਮੈਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਮੈਂ ਜੀਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਤੋੜ ਸਕਦਾ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਲਈ ਸਦਾ ਮੇਰਾ ਮਨ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜਿੰਦਗੀ, ਤੇਰੇ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਵੀ ਵਿਛੋੜ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਵਚਨ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਹੀ ਪਵੇਗੀ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਵਚਨ ਮੈਂ ਨਾ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਹੁੰਦਾ, ਵੈਦੇਹੀ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਮੁੜ ਕੇ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਚਨ ਦੇ ਸਕਦਾ? ਤੂੰ ਪਿਆਰ ਤੇ ਮਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਹੈ, ਸੀਤਾ; ਜੋ ਅਯੋਗ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਤੇਰੇ ਮਹਾਨ ਕੁਲ ਲਈ ਇਹ ਸਹੀ ਤੇ ਯੋਗ ਹੈ, ਸੁੰਦਰੋ। ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਧਰਮ ਸਾਥੀ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਜਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧਕੇ ਕੀਮਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਸੀਤਾ, ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੀ, ਨੂੰ ਸਮਝਾ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਖੁਸ਼ਨੁਮਾ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਅਰਣਯਕਾਂਡ ਦੀ ਗਿਆਰਵੀਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਮ ਸਾਹਮਣੇ ਚੱਲਦਾ ਸੀ, ਸੀਤਾ ਵਿਚਕਾਰ, ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਧਨੁਸ਼ ਲੈ ਕੇ। ਤਿੰਨੇ ਰੁੱਖਾਂ, ਪਹਾੜੀਆਂ, ਤੇ ਸੁਹਾਵਣੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਕਾਂਗਾਂ ਤੇ ਚਕਰਵਾਕ ਪੰਛੀਆਂ, ਤੇ ਪਦਮਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਝੀਲਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜਲ ਪੰਛੀਆਂ ਵੱਸਦੇ, ਦੇਖੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਜੰਗਲੀ ਹਿਰਣ ਦੇ ਝੁੰਡ, ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਤੇ ਸਿੰਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਭੈਸਾਂ, ਜੰਗਲੀ ਸੂਰ, ਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਾਥੀ ਵੀ ਵੇਖੇ। ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਡੁੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਿੰਨੇ ਨੇ ਲੰਮੀ ਦੂਰੀ ਤੈਅ ਕਰ ਕੇ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਝੀਲ ਵੇਖੀ, ਜੋ ਦੱਸ ਯੋਜਨ ਚੌੜੀ ਸੀ। ਝੀਲ ਪਦਮਾਂ ਤੇ ਜਲ-ਕੁਮਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ, ਕਾਂਗਾਂ, ਹੰਸ, ਤੇ ਕਦੰਬ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਪਾਣੀ ਬਹੁਤ ਸਾਫ ਸੀ, ਤੇ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਗੀਤ-ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆ ਰਹੀ ਸੀ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ। ਇਸ ਅਜੀਬ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਰਥੀ ਸੀ, ਨੇ ਧਰਮਭ੍ਰਤ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਹ ਅਤਿ ਅਚੰਭਾ ਹੈ, ਸਾਨੂੰ ਬਹੁਤ ਉਤਸੁਕਤਾ ਹੋਈ ਹੈ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ ਇਹ ਕੀ ਹੈ?” ਰਾਘਵ ਦੇ ਪੁੱਛਣ ਉੱਤੇ, ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ, ਝੀਲ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਬਾਰੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਮਾਂਡਕਰਣੀ ਨੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੱਕ ਵੱਡੀ ਤਪस्या ਕੀਤੀ, ਸਿਰਫ ਹਵਾ ਤੇ ਜੀਵਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ। ਫਿਰ, ਅਗਨੀ ਦੇ ਨੇਤ੍ਰਤਵ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਚਿੰਤਿਤ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। “ਇਹ ਰਿਸ਼ੀ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ,” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵਰਗ ਦੇ ਵਾਸੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ। ਫਿਰ, ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਤਪस्या ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਪੰਜ ਮੁੱਖ ਅਪਸਰਾਵਾਂ, ਜੋ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾਰ ਸਨ, ਭੇਜੀਆਂ। ਉਹ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨੇ, ਜੋ ਉੱਚ-ਨੀਚ ਵੇਖ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਕਾਮ ਦੇ ਵਸ਼ ਕਰ ਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸੀ। ਉਹ ਪੰਜ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਬਣ ਗਈਆਂ; ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਘਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਥੇ, ਉਹ ਪੰਜ ਅਪਸਰਾਵਾਂ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਤਪ ਤੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਤੋਂ ਸੰਗੀਤ, ਗਹਣਿਆਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ, ਤੇ ਮਨਮੋਹਣੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। “ਵਾਹ, ਕਿੰਨਾ ਅਚੰਭਾ!”—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਗੱਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀ, ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਭਰਾ ਨਾਲ। ਜਦ ਰਿਸ਼ੀ ਬਿਆਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਸ ਤੇ ਛਾਲ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਨ ਦੀ ਦਿਵਿਆ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਰਾਘਵ, ਵੈਦੇਹੀ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਸ ਸੁੰਦਰ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ। ਉਥੇ ਉਹ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਰਹਿਆ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ। ਉਹ, ਜੋ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਮਾਹਰ ਸੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਚੁੱਕਾ ਸੀ; ਕਦੇ ਕਈ ਮਹੀਨੇ, ਕਦੇ ਪੂਰਾ ਸਾਲ। ਕਦੇ ਚਾਰ, ਪੰਜ, ਜਾਂ ਛੇ ਮਹੀਨੇ, ਤੇ ਹੋਰ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਮਹੀਨੇ, ਕਦੇ ਅੱਧਾ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ। ਰਾਘਵ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਤੇ ਅਠ ਮਹੀਨੇ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਗੁਜ਼ਾਰੇ। ਇੱਥੇ ਰਹਿਣ-ਰਹਿਣ ਦਸ ਸਾਲ ਲੰਘ ਗਏ; ਤੇ ਰਾਘਵ, ਜੋ ਧਰਮ ਦਾ ਗਿਆਨ ਰੱਖਦਾ ਸੀ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਮੁੜ ਕੇ ਸੁਤੀਕਸ਼ਣ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਆਇਆ, ਤੇ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨ ਪਾਇਆ। ਉਥੇ ਵੀ, ਰਾਮ, ਜੋ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਰਹਿਣ ਲੱਗਾ; ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਹੋਏ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵੱਲ ਆਦਰ ਨਾਲ ਗਿਆ। ਬੈਠ ਕੇ, ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਤੀਕਸ਼ਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਿਸ਼ੀ ਅਗਸਤਿਆ ਇਸ ਅਰਣ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਸੁਣੀ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਕਰਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ।” “ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਸੁਹਾਵਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਕਿੱਥੇ ਹਨ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖਾਤਰ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਤੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।” “ਮੈਂ ਅਗਸਤਿਆ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਇਹ ਮਹਾਨ ਇੱਛਾ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੈ।” “ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਖੁਦ ਕਰਾਂ—” ਰਾਮ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਧਰਮਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹਿ, ਧਰਮ, ਵਚਨ, ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਗਏ।