ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਧਰਮ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਧਰਮ ਤੋਂ ਹੀ ਧਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਧਰਮ ਤੋਂ ਹੀ ਸੁੱਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੀ ਧਰਮ ਉੱਤੇ ਹੀ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਇ ਮਨੁੱਖ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਸਧਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਉਹ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਧਰਮ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਸਿਰਫ ਇੰਦਰੀ ਭੋਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਦੇ ਵੀ ਅਸਲ ਸੁੱਖ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣਾ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਰੱਖੋ, ਹੇ ਕੋਮਲ ਹਿਰਦੇ ਵਾਲੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਪੋਵਨ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਕਟੀਕਾ ਕਰੋ; ਤੈਨੂੰ ਤਾਂ ਤਿੰਨੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਪਤਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ ਕਰਕੇ ਹੋਇਆ; ਤੇਨੂੰ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਕੌਣ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਜੋ ਚੰਗਾ ਲੱਗੇ, ਉਹ ਕੰਮ ਬਿਨਾਂ ਦੇਰੀ ਦੇ ਕਰ ਲੈ। ਹੁਣ ਦਸਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸੁਣੋ। ਇਹ ਬਾਤ ਵੈਦੇਹੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਲਈ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਕਹੀ ਸੀ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਗ ਸੀ, ਜਾਨਕੀ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ‘‘ਤੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਹੇ ਸੁਧਰੀ ਹੋਈ ਨਾਰੀ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੈ, ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਾਲੀ ਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਹੀ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ, ਹੇ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ। ਮੈਂ ਹੋਰ ਕੀ ਕਹਾਂ, ਜਦ ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਇਹ ਗੱਲ ਕਹਿ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ‘ਧਨੁਸ਼ ਤਾਂ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੁਖੀ ਦੀ ਪੁਕਾਰ ਨਾ ਉਠੇ।’’ ਦੰਡਕ ਅਰਣਯ ਦੇ ਜੋ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਗ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਏ ਹਨ, ਹੇ ਸੀਤਾ, ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਰਖਵਾਲਾ ਮੰਨ ਕੇ ਮੇਰੇ ਸਰਨ ਆਏ ਹਨ। ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਮੌਸਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੜੀਆਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਉੱਤੇ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਕਰਤੂਤਾਂ ਕਰਕੇ ਸੁੱਖ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਰਾਖਸ਼ਸ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮਾਸ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਦੇ ਤਪੱਸਵੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਜੋ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਹਨ, ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ, ‘‘ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।’’ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, ‘‘ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ; ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਲਾਜ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂ।’’ ਜਦ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਮਹਿਮਾਨ ਵਾਂਗ ਆਏ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਪੁੱਛਿਆ, ‘‘ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕੀ ਕਰਾਂ?’’ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ‘‘ਅਸੀਂ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਮ, ਸਾਨੂੰ ਇੱਥੇ ਬਚਾ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਹਵਨ ਜਾਂ ਤੇਉਹਾਰਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਰਾਖਸ਼ਸ, ਜੋ ਮਾਸ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਾਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਤਪੱਸਵੀ ਹਨ, ਉਹ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੀੜਤ ਹਨ। ਤੂੰ ਹੀ ਸਾਡਾ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਰਾਹ ਲੱਭ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਤਪ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਰਾਤ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹਾਂ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਲੰਮੀ ਕਮਾਈ ਹੋਈ ਤਪੱਸਿਆ ਨੂੰ ਤੋੜਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ। ਹੇ ਰਾਘਵ, ਤਪੱਸਿਆ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਹੁਤ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਤੇ ਕਰਨੀ ਔਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜਦੋਂ ਰਾਖਸ਼ਸ ਸਾਨੂੰ ਖਾ ਵੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਦੇ ਇਹ ਤਪੋਧੀ, ਜੋ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਕਰਕੇ ਪੀੜਤ ਹਨ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਤੇਰੇ ਭਰਾ ਦੀ ਰਾਖੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਹੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਹਾਂ।’’ ਇਹ ਸਭ ਗੱਲ ਮੈਂ ਸੁਣੀ। ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਜੋ ਮੈਂ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਹੇ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਉਹ ਮੈਂ ਜੀਉਂਦੇ ਜੀ ਨਹੀਂ ਤੋੜ ਸਕਦਾ। ਮੇਰਾ ਸਦਾ ਇਹ ਸੱਚਾ ਨੇਮ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਖਰਾ ਵਿਹਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜਾਨ, ਜਾਂ ਤੈਨੂੰ, ਸੀਤਾ, ਜਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਜਦ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਤਿਆਗ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨੀ ਹੀ ਪਵੇਗੀ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਗੱਲ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾ ਵੀ ਕਹੀ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਵੈਦੇਹੀ, ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਮੁੜ ਵਚਨ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਤੂੰ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ ਇਹ ਗੱਲ ਆਖੀ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ, ਸੀਤਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਇਹ ਤੇਰੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਨੂੰ ਲਾਇਕ ਹੈ, ਹੇ ਸੋਹਣੀਏ। ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਧਰਮ-ਸਾਥੀ ਹੈਂ, ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਪਿਆਰੀ ਹੈਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਧੀ ਸੀ, ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਹੀਆਂ। ਫਿਰ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਧਨੁਸ਼ ਫੜ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਸੁੰਦਰ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਹੁਣ ਗਿਆਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸੁਣੋ। ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਰਣਯਕਾਂਡ ਦਾ ਇਹ ਗਿਆਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਹੈ। ਰਾਮ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੇ, ਸੀਤਾ, ਜੋ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਵਿਚਕਾਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਆਪਣੇ ਧਨੁਸ਼ ਨਾਲ, ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦੇ। ਉਹ ਤਿੰਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਥਰੀਲੇ ਢਲਾਣਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਸੁਹਣੀਆਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਾਂਸ ਅਤੇ ਚਕਵਾ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਘੁੰਮਦੇ ਦੇਖਿਆ, ਅਤੇ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਝੀਲਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪੰਛੀ ਚੁਗਦੇ ਫਿਰਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਝੁੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ ਭਟਕਦੇ, ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮਸਤ, ਸਿੰਗ ਵਾਲੇ ਹਿਰਣ, ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੇ; ਭੈਂਸਾਂ, ਜੰਗਲੀ ਸੂਰ, ਅਤੇ ਉਹ ਹਾਥੀ ਵੀ ਵੇਖੇ ਜੋ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੈਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਉਹ ਕਾਫੀ ਦੂਰ ਤੱਕ ਚੱਲੇ, ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਝੀਲ ਵੇਖੀ, ਜੋ ਦੱਸ ਯੋਜਨ ਚੌੜੀ ਸੀ। ਝੀਲ ਕਮਲਾਂ ਅਤੇ ਕੁਮੁਦਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਕਾਂਸ, ਹੰਸ, ਕਦੰਬ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਲ-ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮেলা ਸੀ। ਉਸ ਸੁਹਣੀ ਝੀਲ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ ਸੀ, ਉਥੇ ਗੀਤਾਂ ਅਤੇ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆ ਰਹੀ ਸੀ, ਪਰ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਚੀਜ਼ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਰਥੀ ਸਨ, ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਕੇ, ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਧਰਮਭ੍ਰਿਤ ਨਾਮਕ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ। ‘‘ਇਹ ਅਜੀਬ ਚੀਜ਼ ਦੇਖ ਕੇ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਬਹੁਤ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ ਕਿ ਇਹ ਕੀ ਹੈ।’’ ਰਾਘਵ ਵਲੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ, ਤੁਰੰਤ ਝੀਲ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਲੱਗਿਆ। ‘‘ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਮਾਂਡਕਰਨੀ ਨੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੱਕ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ, ਸਿਰਫ ਹਵਾ ਉੱਤੇ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਅੱਗ ਦੇ ਆਗੂਪਨ ਵਿੱਚ, ਚਿੰਤਿਤ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਇਹ ਰਿਸ਼ੀ ਸਾਡੇ ਵਿਚਕਾਰ ਥਾਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਸਵਰਗ ਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਚਿੰਤਾ ਪੈ ਗਈ।