ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਅਣਧਿਆਨ ਨਾਲ ਅਧਰਮ ਵੱਲ ਵਧ ਕੇ ਹਿੰਸਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਤੇ ਉਸ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਸੰਪਰਕ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਨਰਕ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇਹੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਇਹੀ ਬਣਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਵੀ ਕੋਈ ਵਜ੍ਹਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਗੱਲਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾ ਰਹੀ ਹਾਂ—ਕਦੇ ਵੀ, ਤੂੰ ਜਦੋਂ ਧਨੁਸ਼ ਧਾਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਐਸਾ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰੀਂ। ਦੰਡਕ ਅਰਣ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਵਿਨਾ ਵੈਰ ਜਾਂ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਮਾਰਨਾ, ਹੇ ਵੀਰ, ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ, ਸਵੈ-ਸੰਯਮੀ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਲਈ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕਣ ਦਾ ਕੇਵਲ ਇਕ ਹੀ ਧਰਮ ਹੈ—ਜੋ ਦੁੱਖੀ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ। ਧਨੁਸ਼ ਕਿੱਥੇ, ਜੰਗਲ ਕਿੱਥੇ, ਕਸ਼ਤਰੀ ਧਰਮ ਕਿੱਥੇ ਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਿੱਥੇ? ਇਹ ਸਭ ਅਸੀਂ ਆਪ ਹੀ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਪਾ ਲਿਆ ਹੈ; ਇਥੇ ਦੇ ਨਿਆਂ ਨੂੰ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਮਨ ਨੀਚ ਤੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਤੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਜਾਵੇਂਗਾ, ਫਿਰ ਕਸ਼ਤਰੀ ਧਰਮ ਅਪਣਾਵੇਂਗਾ। ਜੇ ਤੂੰ ਰਾਜ ਛੱਡ ਕੇ ਸੱਚੇ ਤਪੱਸਵੀ ਵਾਂਗ ਜੀਊਂਦਾ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਸੱਸ ਤੇ ਸੱਸੁਰ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਪਿਆਰ ਅਟੁੱਟ ਰਹਿੰਦਾ। ਧਰਮ ਤੋਂ ਹੀ ਧਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਧਰਮ ਤੋਂ ਹੀ ਸੁੱਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਧਰਮ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਧਰਮ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਪੱਸਿਆਵਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਮਹਿਨਤ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਧਰਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸੁੱਖ ਕਦੇ ਵੀ ਇੰਦਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਰੱਖ, ਹੇ ਮਿੱਠੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ, ਤੇ ਇਸ ਤਪੋਵਨ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰ। ਤੈਨੂੰ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸੱਚ ਜਾਣੂ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ ਕਰਕੇ ਮਿਲਿਆ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਸਿੱਖਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰ, ਜੋ ਚੰਗਾ ਲੱਗੇ, ਓਹੀ ਕਰ। ਹੁਣ ਦਸਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸੁਣ। ਵੈਦੇਹੀ ਨੇ ਇਹ ਬਾਤ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਕਹੀ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਠ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਨੇ, ਜਾਨਕੀ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। "ਤੂੰ ਜੋ ਕਿਹਾ, ਹੇ ਸੁਧਰੀਏ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਲਾਭਕਾਰੀ ਤੇ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜੋ ਉੱਚ ਕੁਲ ਅਤੇ ਧਰਮ ਜਾਣਣ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਹੀ ਸ਼ੋਭਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਹੋਰ ਕੀ ਕਹਾਂ, ਜਦ ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕਸ਼ਤਰੀਆ ਧਨੁਸ਼ ਇਸ ਲਈ ਚੁੱਕਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੁਖੀ ਦੀ ਪੂਕਾਰ ਨਾ ਉਠੇ? ਦੰਡਕ ਅਰਣ ਦੇ ਜੋ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਠ ਹਨ, ਹੇ ਸੀਤਾ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਰੱਖਿਆਕ ਮੰਨ ਕੇ ਆਸਰਾ ਲੈ ਰਹੇ ਹਨ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮੌਸਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰਹਿੰਦੇ, ਮੂਲ-ਫਲ ਖਾਂਦੇ, ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਕੁਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ। ਕੱਟੜ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮਾਸ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ, 'ਅਸੀਂ ਤੇਰਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ।' ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, 'ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰੋ।' ਜਦ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਮਹਿਮਾਨ ਵਾਂਗ ਆਏ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?' ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਅਸੀਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਮ, ਸਾਨੂੰ ਉੱਥੇ ਰੱਖਿਆ ਦੇ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦ ਯਜਨਾ ਜਾਂ ਤਿਉਹਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਾਸ-ਭੋਜੀ ਰਾਕਸ਼ਸ ਸਾਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ।' ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਅਸੀਂ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਰਾਤ ਨੂੰ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਲੰਮੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨੂੰ ਤੋੜਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ। ਤਪੱਸਿਆ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਿਘਨਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜਦ ਤਕ ਰਾਕਸ਼ਸ ਸਾਨੂੰ ਖਾਂਦੇ ਵੀ ਹਨ, ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ।' 'ਸਾਨੂੰ, ਤੇਰੇ ਭਰਾ ਸਮੇਤ, ਰੱਖਿਆ ਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਆਸਰੇ ਹਾਂ।' ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ, ਤੇ ਦੰਡਕ ਅਰਣ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਜੋ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ, ਹੇ ਜਾਨਕੀ, ਉਹ ਮੈਂ ਜੀਉਂਦੇ ਹੋਏ ਨਹੀਂ ਤੋੜ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਮੇਰਾ ਸਦਾ ਦਾ ਨਿਯਮ ਹੈ ਕਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਹੋਰ ਰਵੱਈਆ ਨਾ ਕਰਾਂ। ਜੇ ਲੋੜ ਪਈ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜਾਨ, ਤੈਨੂੰ ਜਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਵਚਨ ਨਹੀਂ ਤੋੜ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਹੀ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਜੇ ਮੈਂ ਇਹ ਨਾ ਵੀ ਕਹਿੰਦਾ, ਹੇ ਵੈਦੇਹੀ, ਤਾਂ ਵੀ ਮੈਂ ਵਚਨ ਦੇਣ ਤੋਂ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਤੂੰ ਜੋ ਪਿਆਰ ਤੇ ਮਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ, ਉਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ, ਸੀਤਾ। ਜੋ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਸਿੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਇਹ ਤੇਰੇ ਮਹਾਨ ਕੁਲ ਨੂੰ ਸ਼ੋਭਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਸੁੰਦਰਿ। ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਧਰਮ-ਸਾਥੀ ਹੈਂ, ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧਕੇ ਪਿਆਰੀ ਹੈਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੇਮੀਤ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੀ ਸੀ, ਨੂੰ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ। ਫਿਰ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਮ, ਆਪਣਾ ਧਨੁਸ਼ ਲੈ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਸੁਹਾਵਣੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਿਆ। ਹੁਣ ਗਿਆਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸੁਣ। ਵੈਭਵਸ਼ਾਲੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਰਣਯਕਾਂਡ ਦਾ ਗਿਆਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਰਾਮ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਸੀਤਾ, ਜੋ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਵਿਚਕਾਰ ਸੀ, ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਆਪਣਾ ਧਨੁਸ਼ ਫੜੇ, ਪਿੱਛੇ ਸੀ। ਉਹ ਤਿੰਨੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਥਰੀਲੇ ਟਿੱਲਿਆਂ, ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਸੋਹਣੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਬਗਲੇ ਤੇ ਚਕਰਵਾਕ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਘੁੰਮਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਅਤੇ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਰੌਣਕ ਲਾਏ ਝੀਲਾਂ ਵੇਖੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੁੱਥਾਂ ਦੇ ਜੁੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਹੋਏ, ਮਸਤ ਅਤੇ ਸਿੰਗ ਵਾਲੇ ਹਿਰਣ, ਮਹਿਸਾਂ, ਜੰਗਲੀ ਸੂਰ ਅਤੇ ਉਹ ਹਾਥੀ ਵੀ ਵੇਖੇ, ਜੋ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਲੰਮਾ ਰਸਤਾ ਤੈਅ ਕਰਕੇ, ਜਦ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਲੱਗਾ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਕ ਬੜਾ ਸੋਹਣਾ ਝੀਲ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਦਸ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਸੀ।