ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਤਪਸਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਹਥਿਆਰ ਰੱਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਪੱਸਿਆ ਵਾਲੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਤੀਖਾ ਤੇ ਉੱਤਜੀਤ ਸੁਭਾਵ ਪੈਦਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਤਪਸਵੀ, ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ, ਅਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਅਧਰਮ ਵੱਲ ਵਧ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਨਰਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਵਾਕਿਆ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਬਣੀ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਥਿਆਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਵੀ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ ਕੇ, ਮੈਂ ਪਿਆਰ ਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਾਉਂਦੀ ਹਾਂ—ਕਦੇ ਵੀ, ਤੂੰ ਜਦੋਂ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਹਾਰ ਨਾ ਕਰੀਂ। ਹੇ ਵੀਰ, ਜੇ ਤੂੰ ਦੰਡਕ ਅਰਣ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਵੈਰ ਜਾਂ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਮਾਰ ਦੇਵੇਂ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ, ਕਸ਼ਤਰੀਆ ਵੀਰਾਂ ਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕਣ ਦਾ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹੀ ਕਰਤਵ ਹੈ—ਉਹ ਹੈ ਦੁਖੀ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ। ਅਸੀਂ ਆਪ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਗਡ਼ਮਡ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ—ਕਿੱਥੇ ਹਥਿਆਰ, ਕਿੱਥੇ ਜੰਗਲ, ਕਿੱਥੇ ਕਸ਼ਤਰੀਏ ਦਾ ਧਰਮ, ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਤਪੱਸਿਆ? ਚੰਗਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰੀਏ। ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਤੋਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨੀਚਤਾ ਤੇ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਵਾਪਸ ਅਯੋਧਿਆ ਜਾਵੇਂਗਾ, ਤਦ ਤੂੰ ਫੇਰ ਕਸ਼ਤਰੀਏ ਦਾ ਕਰਤਵ ਨਿਭਾਵੇਂਗਾ। ਜੇ ਤੂੰ ਰਾਜ ਛੱਡ ਕੇ ਤਪਸਵੀ ਵਾਂਗ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਵੇਂ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਸੱਸ ਤੇ ਸਸੁਰ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਪਿਆਰ ਸਦਾ ਲਈ ਅਟੁੱਟ ਰਹਿੰਦਾ। ਧਰਮ ਤੋਂ ਹੀ ਧਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਧਰਮ ਤੋਂ ਹੀ ਸੁੱਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਧਰਮ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਧਰਮ ਉੱਤੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਕੇ, ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸੁੱਖ ਕਦੇ ਵੀ ਵਿਅਸਨ ਜਾਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣਾ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਰੱਖ, ਹੇ ਸੌਮਿਆ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਪੋਵਨ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ਕਰ। ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਪਤਾ ਹੈ—even ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਵੀ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਮਾਮਲਾ ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਔਰਤ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ ਕਰਕੇ ਮਿਲਿਆ; ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਜੋ ਚੰਗਾ ਸਮਝ, ਉਹ ਕਰ, ਤੇ ਦੇਰੀ ਨਾ ਕਰ। ਹੁਣ ਦਸਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸੁਣ। ਵੈਦੇਹੀ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਪਤੀ-ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਕਹੀਆਂ। ਉਸ ਦੀ ਇਹ ਬਾਤ ਸੁਣ ਕੇ, ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਗ ਰਾਮ ਨੇ ਜਾਨਕੀ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। "ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਲਾ ਤੇ ਪਿਆਰ ਭਰਿਆ ਬੋਲਿਆ, ਇਹ ਤੇਰੇ ਉੱਚ ਕੁਟੰਬ ਅਤੇ ਧਰਮ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸੋਭਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ। ਮੈਂ ਕੀ ਕਹਾਂ, ਜਦ ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਕਿ 'ਧਨੁਸ਼ ਤਾਂ ਕਸ਼ਤਰੀਏ ਚੁੱਕਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਦੁਖੀ ਦੀ ਪੁਕਾਰ ਨਾ ਉਠੇ'?" "ਦੰਡਕ ਅਰਣ ਦੇ ਜੋ ਤਪਸਵੀ ਆਪਣੇ ਵਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਗ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਆਪ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਏ ਹਨ, ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰਤਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮੌਸਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਮੁਲਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਤੇ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਕਰੂੜਤਾ ਕਰਕੇ ਸੁੱਖ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮਾਸ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਤਪਸਵੀਆਂ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਜਨਮਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ, 'ਅਸੀਂ ਤੇਰਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ।' ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, 'ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰੋ; ਇਹ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਲਾਜ ਹੈ।' ਜਦ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਮਹਿਮਾਨ ਵਾਂਗ ਆਏ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?' 'ਅਸੀਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਮਾ; ਸਾਨੂੰ ਉੱਥੇ ਰੱਖਿਆ ਦੇ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਯਜਨਾਂ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਉਹ ਬੜੇ ਭਿਆਨਕ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਜੋ ਮਾਸ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਾਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਜੋ ਤਪਸਵੀ ਹਨ, ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੀੜਤ ਹਨ।' 'ਅਸੀਂ ਤੇਰਾ ਹੀ ਸਰਵੋਚ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਰਾਤ ਨੂੰ ਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨੂੰ ਤੋੜਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ। ਤਪੱਸਿਆ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਹੁਤ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਰਨੀ ਵੀ ਔਖੀ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਘਵ।' 'ਇਸ ਲਈ, ਜਦੋਂ ਰਾਕਸ਼ਸ ਸਾਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਸੀਂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਦੰਡਕ ਅਰਣ ਦੇ ਉਹ ਤਪਸਵੀ, ਜੋ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਕਰਕੇ ਦੁਖੀ ਹਨ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਰੱਖਿਆ ਵਿਚ ਹਨ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਸਮੇਤ ਸਾਨੂੰ ਬਚਾ।' "ਇਹ ਸਭ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਜੋ ਦੰਡਕ ਅਰਣ ਦੇ ਤਪਸਵੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਹੇ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਉਹ ਮੈਂ ਜੀਉਂਦੇ ਹੋਏ ਨਹੀਂ ਤੋੜ ਸਕਦਾ। ਮੇਰੀ ਸਦਾ ਇਹ ਹੀ ਸੱਚਾਈ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਤਪਸਵੀਆਂ ਵੱਲ ਭਿੰਨ ਵਿਹਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜਿੰਦ, ਜਾਂ ਤੈਨੂੰ, ਜਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵਾਅਦਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਮੈਂ ਉਹ ਨਹੀਂ ਤੋੜ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਜ਼ਰੂਰ ਤਪਸਵੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ। "ਜੇ ਇਹ ਗੱਲ ਨਾ ਵੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ, ਹੇ ਵੈਦੇਹੀ, ਮੈਂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹੀ ਕਰਦਾ। ਤੂੰ ਪਿਆਰ ਤੇ ਮਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ ਜੋ ਕੁਝ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ, ਹੇ ਸੀਤਾ; ਜੋ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਉਸਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਇਹ ਤੇਰੇ ਉੱਚ ਕੁਟੰਬ ਨੂੰ ਸੋਭਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਸੋਹਣੀਏ। ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਧਰਮ-ਸਾਥੀ ਹੈਂ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਪਿਆਰੀ ਹੈਂ।" ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਆਖ ਕੇ, ਰਾਮ—ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੀ ਸੀਤਾ ਨਾਲ, ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕੇ ਹੋਏ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ, ਸੁਹਣੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਿਆ। ਹੁਣ ਅਗਲਾ ਅਧਿਆਇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਵਿਚਕਾਰ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਆਪਣਾ ਧਨੁਸ਼ ਫੜੇ ਹੋਏ। ਉਹ ਤਿੰਨੇ, ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਥਰੀਲੇ ਢਲਾਣਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ, ਤੇ ਸੁਹਣੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦੇ ਹੋਏ, ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਘੁੰਮਦੇ ਕ੍ਰਾਂਸ ਤੇ ਚਕਰਵਾਕ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਝੀਲਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜਲ-ਪੰਛੀ ਖੇਡ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਝੁੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਰਮਣ ਕਰਦੇ, ਮਸਤ ਤੇ ਸੀੰਗ ਵਾਲੇ ਹਿਰਣ, ਅਤੇ ਭੈਂਸਾਂ, ਜੰਗਲੀ ਸੂਰ, ਤੇ ਉਹ ਹਾਥੀ ਵੀ ਵੇਖੇ ਜੋ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੈਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਸੀਤਾ, ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਗਏ, ਜੰਗਲ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦੇ ਹੋਏ।