ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਉਹ ਜੜਾਂ ਤੇ ਫਲ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਬਿਨਾ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਮਾਨਤ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ ਲਈ ਹਰ ਵੇਲੇ ਸਚੇਤ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਥਿਆਰ ਲੈ ਕੇ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਤਪस्वੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇੱਕ ਉੱਤਕਟ ਤੇ ਕਠੋਰ ਸਵਭਾਵ ਵਾਲਾ ਬਣ ਗਿਆ, ਆਪਣੀ ਤਪस्या ਦੀ ਨੀਅਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਬੈਠਾ। ਫਿਰ, ਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਲਗ ਪਿਆ, ਧਿਆਨ ਨਾ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਅਧਰਮ ਵਿਚ ਫਸ ਗਿਆ; ਹਥਿਆਰ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ, ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇਹੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਇਆ ਸੀ—ਇਹ ਹਥਿਆਰ ਵਰਤਣ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਲਈ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਹਥਿਆਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਵੀ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਿਆਰ ਤੇ ਵੱਡੀ ਇਜ਼ਤ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹਾਂ ਤੇ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹਾਂ: ਤੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਬਾਣ ਲੈ ਕੇ ਐਸਾ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰੀਂ। ਦੰਡਕ ਅਰਣ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵੈਰ ਜਾਂ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ, ਮਾਰਣ ਲਈ, ਹੇ ਵੀਰ, ਸੰਸਾਰ ਕਦੇ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ। ਕਸ਼ਤਰੀ ਵੀਰਾਂ ਲਈ, ਜਿਹੜੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸਵੈ-ਸੰਯਮ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਬਾਣ ਲੈ ਕੇ ਇਹੀ ਧਰਮ ਹੈ—ਦੁਖੀ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨੀ। ਕਿੱਥੇ ਹਥਿਆਰ, ਕਿੱਥੇ ਜੰਗਲ? ਕਿੱਥੇ ਕਸ਼ਤਰੀ ਦਾ ਕਰਤਵ, ਕਿੱਥੇ ਤਪस्या? ਇਹ ਸਾਰਾ ਅਸੀਂ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਦੇਸ਼ ਦਾ ਕਨੂੰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ। ਹਥਿਆਰ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਨੀਚ ਤੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਮਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਤੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਿਸ ਆਵੇਂਗਾ, ਤੂੰ ਮੁੜ ਕਸ਼ਤਰੀ ਧਰਮ ਅਪਣਾਏਂਗਾ। ਮੇਰੀ ਸਾਸ ਤੇ ਸਸੁਰ ਨਾਲ ਅੰਤਹਿਨ ਪਿਆਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਜੇ ਤੂੰ ਰਾਜ ਛੱਡ ਕੇ ਤਪस्वੀ ਵਾਂਗ ਨਿਵੇਕ ਹੋ ਜਾਵੇਂ। ਧਰਮ ਤੋਂ ਧਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਧਰਮ ਤੋਂ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਧਰਮ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਧਰਮ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨਾਲ, ਉੱਦਮ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਧਰਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸੁਖ ਕਦੇ ਵੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣਾ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਰੱਖ, ਹੇ ਸੁਭਾਵਕ, ਤੇ ਇਸ ਤਪस्या ਵਾਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਅਭਿਆਸ ਕਰ; ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਪਤਾ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਵੀ। ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਸੀ; ਕੌਣ ਤੈਨੂੰ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਿਖਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਜੋ ਚੰਗਾ ਲੱਗੇ, ਸੋ ਕਰ, ਤੇ ਦੇਰੀ ਨਾ ਕਰ। ਹੁਣ ਦਸਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸੁਣੋ। ਇਹ ਬਾਤ ਵੈਦੇਹੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਭਗਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਕਹੀ; ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਜਾਨਕੀ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। "ਤੂੰ ਜੋ ਕਿਹਾ, ਹੇ ਮਹਿਲਾ, ਉਹ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ—ਪਿਆਰ ਭਰੇ, ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੇ, ਤੇ ਧਰਮ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਅਨੁਕੂਲ ਸ਼ਬਦ, ਹੇ ਜਨਕ-ਕੁਮਾਰੀ। ਮੈਂ ਕੀ ਕਹਾਂ, ਹੇ ਮਹਿਲਾ, ਜਦ ਤੂੰ ਖੁਦ ਇਹ ਕਿਹਾ: 'ਬਾਣ ਕਸ਼ਤਰੀ ਲੈ ਕੇ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੋਈ ਦੁਖੀ ਦੀ ਚੀਕ ਨਾ ਉਠੇ'? ਦੰਡਕ ਅਰਣ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹਨ, ਹੇ ਸੀਤਾ, ਉਹ ਖੁਦ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਏ ਹਨ, ਮੇਰੇ ਸਰਣ ਲੈ ਕੇ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਾਖਾ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮੌਸਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਰਹਿ ਕੇ, ਜੜਾਂ ਤੇ ਫਲ ਖਾ ਕੇ, ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਕਰੂੜਤਾ ਕਰਕੇ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ, ਹੇ ਡਰਪੋਕ। ਉਹ ਉੱਤਕਟ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮਾਸ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਦੇ ਤਪਸਵੀਆਂ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ, 'ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਸਰਾ ਬਣਾਈਏ।' ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਿਆ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: 'ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰੋ; ਇਹ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਡੂੰਘੀ ਲਜਾ ਹੈ।' ਜਦ ਮੈਂ ਐਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾਨੀ ਵਿੱਚ ਪੁੱਜਿਆ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?' 'ਅਸੀਂ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਮ; ਸਾਨੂੰ ਉਥੇ ਰਾਖਾ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਯਜਨ ਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼। ਬੜੇ ਉੱਤਕਟ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਮਾਸ ਖਾਣ ਵਾਲੇ, ਸਾਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤਪस्या ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਤਪਸਵੀ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੀੜਤ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਰਵੋਚ ਆਸਰਾ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ, ਰਾਹ ਲੱਭ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਤਪस्या ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਅਸੀਂ ਰਾਤ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਲੰਮੀ ਤਪस्या ਨੂੰ ਤੋੜਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ। ਤਪस्या ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਹੁਤ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ ਤੇ ਕਰਨੀ ਔਖੀ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਘਵ। ਇਸ ਲਈ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਵੱਲੋਂ ਖਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਅਸੀਂ ਸ਼ਾਪ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਦੰਡਕ ਅਰਣ ਦੇ ਤਪਸਵੀ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੀੜਤ, ਸਾਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਸਮੇਤ, ਰਾਖਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਆਸਰੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੰਡਕ ਅਰਣ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਵਾਅਦਾ, ਹੇ ਜਨਕ-ਕੁਮਾਰੀ, ਜਦ ਮੈਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਵਚਨ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਉਂਦੇ ਹੋਏ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਨਹੀਂ ਤੋੜ ਸਕਦਾ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੀ ਪਸੰਦੀਦਾ ਸੱਚਾਈ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖਰਾ ਵਿਹਾਰ ਨਾ ਕਰਾਂ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਤੱਕ, ਜਾਂ ਤੈਨੂੰ, ਸੀਤਾ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ, ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਜਦ ਵਚਨ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ, ਮੈਂ ਛੱਡ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨੀ ਹੀ ਪਵੇਗੀ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਨਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਵੈਦੇਹੀ, ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਮੁੜ ਵਚਨ ਦੇ ਸਕਦਾ? ਪਿਆਰ ਤੇ ਮਿੱਤਰਤਾ ਵਿੱਚ, ਤੂੰ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਮੈਨੂੰ ਕਹੇ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹਾਂ, ਹੇ ਸੀਤਾ; ਜਿਸ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਇਹ ਤੇਰੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ। ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਧਰਮ-ਸਾਥੀ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਸੀਤਾ, ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੀ, ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਬਾਣ ਲੈ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ, ਸੁਹਣੀਆਂ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ। ਹੁਣ ਗਿਆਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸੁਣੋ। ਮਹਾਨ ਵਾਚਪਤੀ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਰਣ ਕਾਂਡ ਵਿੱਚ, ਗਿਆਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਰਾਮ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਚੱਲਦਾ ਸੀ, ਸੀਤਾ, ਜੋ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਵਿਚਕਾਰ ਸੀ, ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਆਪਣਾ ਬਾਣ ਲੈ ਕੇ, ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਸੀ। ਉਹ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਥਰੀ ਢਲਾਨਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ ਤੇ ਸੁਹਣੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ 'ਤੇ ਕਾਂਗ ਤੇ ਚਕਰਵਾਕ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਉਡਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਤੇ ਲਿਲੇ ਲਿਲੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀਆਂ ਝੀਲਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ।