ਸਤੀਕ੍ਸ਼ਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਰਾਮ ਚਲੇ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਸੀਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਭਰੇ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਅਧਰਮ ਵੱਲ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੇਕਰ ਇੱਛਾ ਆਦਿ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਦੁੱਖ-ਕਲੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁਖ ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਵੀ ਉਸ ਨਾਲ ਹੋਰ ਭਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਘਵ, ਨਾ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵੱਲ ਵੈਰ ਜਾਂ ਨਿਰਦਯਤਾ ਨਾਲ ਜਾਣਾ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਝੂਠ ਬੋਲਣਾ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਨ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਨ ਹੋਣਗੇ। ਹੋਰ ਔਰਤਾਂ ਵਲ ਇੱਛਾ ਕਰਨਾ, ਜੋ ਧਰਮ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਕਦੇ ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਹੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ। ਹੇ ਰਾਮ, ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਐਸਾ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ; ਤੂੰ ਸਦਾ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਭਾਣ ਵਾਲਾ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਧਰਮੀ, ਸੱਚਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਹੈਂ; ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਚਾਈ ਦੋਵੇਂ ਪੱਕੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਹੀ ਸਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੇ ਜਿੱਤ ਪਾਈ ਹੋਵੇ; ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਆਤਮ-ਸਯੰਯਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ, ਹੇ ਮੰਗਲਮਈ ਰੂਪ ਵਾਲੇ। ਹੇ ਵੀਰ, ਤੂੰ ਦੰਡਕ ਅਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਅਤੇ ਰਾਖਸਾਂ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਨਾਲ ਧਨੁਸ਼-ਬਾਣ ਲੈ ਕੇ ਦੰਡਕ ਅਰਣ੍ਯ ਵੱਲ ਗਿਆ ਹੈਂ, ਤੇਰੀ ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਦੇਖਿਆ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਘਬਰਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ; ਤੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਸੋਚ ਵਿਚ ਮੈਂ ਇਹੀ ਸੋਚਦੀ ਰਹੀ ਕਿ ਕੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਤੇਰੇ ਲਈ ਭਲਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਹੇ ਵੀਰ, ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ; ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਣ ਦੱਸਦੀ ਹਾਂ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਨਾਲ ਧਨੁਸ਼-ਬਾਣ ਲੈ ਕੇ ਜੰਗਲ ਗਿਆ ਹੈਂ; ਜਦ ਤੂੰ ਜੰਗਲ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖੇਂ, ਤਦ ਕਦੇ ਆਪਣਾ ਬਾਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਨਾ ਚਲਾਈਂ। ਕਿਉਂਕਿ, ਖ਼ਤਰੀਆਂ ਲਈ ਧਨੁਸ਼ ਅੱਗ ਲਈ ਲੱਕੜ ਵਰਗਾ ਹੈ; ਜਦ ਇਹ ਨੇੜੇ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਜੋਸ਼ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਵਾਰ, ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੂ, ਇਕ ਸਤਵੰਤ, ਸੱਚਾ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤਪस्वੀ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਹਿਰਣਾਂ-ਪੰਛੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਤਪ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰਨ ਲਈ ਇੰਦਰ, ਸ਼ਚੀਪਤੀ, ਯੋਧੇ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਤਲਵਾਰ ਲੈ ਕੇ ਉਸਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਆਇਆ। ਉਥੇ, ਉਸ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਉੱਤਮ ਤਲਵਾਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ ਗਈ; ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਵਾਈ, ਜਦ ਤਕ ਉਹ ਤਪ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਹਥਿਆਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਤਪस्वੀ ਉਸਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੱਗ ਗਿਆ; ਜਦ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਫਲ-ਮੂਲ ਲੈਣ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਉਸ ਤਲਵਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਤਪस्वੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕਠੋਰ ਸੁਭਾਉ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਤਪ ਤੋਂ ਹਟ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਹਿੰਸਕ ਹੋ ਗਿਆ, ਧਿਆਨ ਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਧਰਮ ਵੱਲ ਮੁੜ ਗਿਆ; ਹਥਿਆਰ ਦੇ ਸੰਗ ਨਾਲ, ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਹਥਿਆਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਿਆ ਸੀ; ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਐਸਾ ਹੀ ਹਥਿਆਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਵੀ ਕਾਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸਤਕਾਰ ਕਰਕੇ ਤੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਵਾਂਦੀ ਹਾਂ ਤੇ ਸਿੱਖ ਦਿੰਦੀ ਹਾਂ: ਤੂੰ ਧਨੁਸ਼ ਲੈ ਕੇ ਕਦੇ ਵੀ ਐਸਾ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰੀਂ। ਦੰਡਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਰਾਖਸਾਂ ਨੂੰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਨ ਕੋਈ ਵੈਰ ਤੇ ਨ ਕੋਈ ਦੋਸ਼, ਮਾਰਨਾ—ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ। ਖ਼ਤਰੀਆਂ ਲਈ, ਜੇ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੇ ਸਯੰਯਮ ਰੱਖਣ, ਤਾਂ ਧਨੁਸ਼ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਦੁਖੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਹੀ ਧਰਮ ਹੈ। ਹਥਿਆਰ ਕਿੱਥੇ, ਜੰਗਲ ਕਿੱਥੇ? ਖ਼ਤਰੀ ਧਰਮ ਕਿੱਥੇ, ਤਪੱਸਿਆ ਕਿੱਥੇ? ਇਹ ਸਭ ਅਸੀਂ ਮਿਲਾ ਬੈਠੇ ਹਾਂ; ਪਰ ਧਰਤੀ ਦਾ ਨਿਯਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ। ਹਥਿਆਰ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਮਨ ਨੀਚ ਤੇ ਅਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਤੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਆਵੇਂਗਾ, ਫਿਰ ਖ਼ਤਰੀਆਂ ਵਾਲਾ ਧਰਮ ਨਿਭਾਵੀਂ। ਜੇ ਤੂੰ ਰਾਜ ਤਿਆਗ ਕੇ ਤਪस्वੀ ਬਣ ਜਾਵੇਂ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਸੱਸ ਤੇ ਸਸੁਰ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਪਿਆਰ ਅੰਤਹੀਣ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਧਰਮ ਤੋਂ ਹੀ ਧਨ, ਧਰਮ ਤੋਂ ਹੀ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਧਰਮ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਧਰਮ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ, ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਧਰਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸੁਖ ਕਦੇ ਵੀ ਇੰਦਰਿਅਨ ਦੇ ਭੋਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣਾ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਰੱਖ, ਹੇ ਕੋਮਲ ਸਵਭਾਵ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਪੋਵਨ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰ; ਤੈਨੂੰ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭੇਦ ਵੀ ਪਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਔਰਤ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ ਕਰਕੇ ਆਇਆ; ਤੇਨੂੰ ਧਰਮ ਸਿਖਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਜੋ ਚੰਗਾ ਸਮਝੇਂ, ਸੋ ਕਰ, ਤੇ ਦੇਰੀ ਨਾ ਕਰ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਸਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੀਤਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਭਗਤੀ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਬਚਨ ਆਖੇ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ—ਜੋ ਸਦਾ ਧਰਮ ਵਿਚ ਅਡਿੱਠ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ—ਜਾਨਕੀ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, “ਤੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਕਿਹਾ, ਹੇ ਸੁਧਾਰਮ ਵਾਲੀ, ਇਹ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਭਲੇ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜੋ ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਜਾਣਣ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਹੀ ਸੱਜਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਜਨਕਨੰਦਿਨੀ। ਮੈਂ ਕੀ ਕਹਾਂ, ਜਦ ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ: ‘ਧਨੁਸ਼ ਖ਼ਤਰੀਆਂ ਲਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਦੁਖੀ ਦੀ ਪੂਕਾਰ ਨਾ ਉਠੇ।’ ਜੋ ਦੁਖੀ ਹਨ, ਦੰਡਕ ਅਰਣ੍ਯ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਠ ਹਨ, ਹੇ ਸੀਤਾ, ਉਹ ਆਪ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਏ ਹਨ, ਮੈਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨ ਕੇ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰੁੱਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਸਦੇ, ਫਲ-ਮੂਲ ਖਾਂਦੇ, ਉਹ ਰਾਖਸਾਂ ਦੀ ਕਠੋਰਤਾ ਕਰਕੇ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਹੇ ਕੋਮਲ-ਹਿਰਦੇ ਵਾਲੀ। ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਰਾਖਸ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮਾਸ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਦੰਡਕ ਅਰਣ੍ਯ ਦੇ ਤਪਸਵੀਆਂ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ: ‘ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆਸਰਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।’ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ...