ਦੰਡਕ ਅਰਣਯ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਵੇਖੋ, ਹੇ ਵੀਰ! ਇਹ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿਥੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤ੍ਰ ਹੋਏ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਬੜੇ ਚੰਗੇ ਫਲਾਂ ਅਤੇ ਕੰਦ-ਮੂਲਾਂ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖੇਂਗਾ, ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲੱਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਵਿੱਖਾਂ, ਸੁੰਦਰ ਹਰਣਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਟੋਲੇ ਤੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚਣਗੇ। ਇੱਥੇ ਤੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਤੇ ਝੀਲਾਂ ਵੇਖੇਂਗਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਪਾਣੀ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਜਲ-ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਫਿਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਤੂੰ ਸੋਹਣੇ ਨਜ਼ਾਰੇ, ਪਹਾੜੀ ਝਰਨੇ, ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਜੰਗਲ ਵੇਖੇਂਗਾ, ਜਿੱਥੇ ਮੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਚੱਲੋ, ਪੁੱਤਰ! ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੂੰ ਵੀ ਅੱਗੇ ਵਧ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖ ਕੇ ਮੁੜ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਆ ਜਾਓ। ਇੰਝ ਆਦੇਸ਼ ਮਿਲਣ 'ਤੇ, ਕਕੁਤਥਸ ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ "ਜਿਵੇਂ ਆਖਿਆ" ਕਹਿ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਕੇ ਉਥੋਂ ਰਵਾਨਗੀ ਲਈ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਮਕਦਾਰ ਤੂਣੀਰ, ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ, ਸੁੰਦਰ ਤੂਣੀਰ ਕਸ ਕੇ, ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕਦੇ ਹੋਏ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧੁਨੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਆਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਪਏ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ, ਜੋ ਸੁਰਤਾਲ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਤਲਵਾਰਾਂ ਧਨੁਸ਼-ਬਾਣ ਸਮੇਤ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧ ਗਏ। ਹੁਣ ਨੌਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਤੀਕਸ਼ਣ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਲਈ, ਤਾਂ ਉਹ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਸੀਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਭਰੇ, ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਸਮਝਦਾਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਖਮ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਵੱਡਾ ਅਧਰਮ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਿਅੰਗਤਾ ਰਾਹੀਂ, ਇਨਸਾਨ ਇੱਛਾ ਆਦਿ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਬਚ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਝੂਠੀ ਗੱਲ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਹੈ, ਤੇ ਹੋਰ ਦੋ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਭਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ, ਨਾਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੈਰ, ਨਾਂ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵੱਲ ਵਧਣਾ, ਨਾਂ ਝੂਠ ਬੋਲਣਾ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਆਏ, ਨਾਂ ਆਉਣਗੇ, ਹੇ ਰਾਘਵ! ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵੱਲ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣਾ, ਜੋ ਧਰਮ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨਾਂ ਕਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਹੇ ਰਾਮ, ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵੀ, ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ; ਤੂੰ ਸਦਾ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਹੀ ਸਮਰਪਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਧਰਮੀ, ਸੱਚਾ, ਤੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈਂ; ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਤੇ ਸੱਚਾਈ ਦੋਵੇਂ ਪੱਕੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ, ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ, ਉਹੀ ਬੰਦੇ ਸਹਾਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੇ ਜਿੱਤ ਪਾ ਲਈ ਹੋਵੇ; ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਸੰਯਮ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ, ਹੇ ਮੰਗਲਮਈ ਰੂਪ ਵਾਲੇ! ਤੂੰ, ਹੇ ਵੀਰ, ਦੰਡਕ ਅਰਣਯ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਧਨੁਸ਼-ਬਾਣ ਚੁੱਕ ਕੇ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ, ਤੇਰੀ ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਪਰ ਜਦ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ; ਤੇਰੀ ਰਵਾਨਗੀ ਨੂੰ ਸੋਚ ਕੇ, ਮੈਂ ਸੋਚਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਕੀ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਲਈ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ, ਹੇ ਵੀਰ, ਤੇਰੀ ਦੰਡਕ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ; ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸਣੀ ਹਾਂ—ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਤੂੰ ਧਨੁਸ਼-ਬਾਣ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਗਿਆ ਹੈਂ; ਜਦ ਤੂੰ ਜੰਗਲ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖੇਂ, ਤਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਬਾਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਨਾ ਚਲਾਈਂ। ਕਿਉਂਕਿ, ਖਸ਼ਤਰੀਆਂ ਲਈ, ਧਨੁਸ਼ ਅੱਗ ਵਾਂਗੂਂ ਹੈ; ਜਦ ਉਹ ਕੋਲ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵੱਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ, ਇੱਕ ਧਰਮੀ, ਸੱਚਾ ਤੇ ਪਵਿੱਤ੍ਰ ਤਪस्वੀ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਹਿਰਣਾਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾਉਣ ਲਈ, ਇੰਦਰ, ਜੋ ਸ਼ਚੀਪਤੀ ਹੈ, ਯੋਧਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਤਲਵਾਰ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਆਇਆ। ਉਥੇ, ਉਸ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਵਧੀਆ ਤਲਵਾਰ ਰੱਖੀ ਗਈ; ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੇ ਕੇ, ਤਪਸੀ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਹਥਿਆਰ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਹ ਤਪस्वੀ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਿਆ; ਜਦ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਫਲ ਤੇ ਮੂਲ ਲੈਣ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਤਲਵਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਸਦਾ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਤਪਸੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕਠੋਰ ਸੁਭਾਵ ਦਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਆਪਣੀ ਤਪੱਸਿਆ ਤੋਂ ਹਟ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਕੇ, ਨਿਆਂ ਤੋਂ ਭਟਕ ਕੇ, ਹਥਿਆਰ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ, ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਨਰਕ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਪਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਹਥਿਆਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਇਹ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ; ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਨਾਲ, ਤਿਵੇਂ ਹਥਿਆਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ, ਪ੍ਰੇਮ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਤੈਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹਾਂ ਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹਾਂ: ਜਦ ਤੂੰ ਧਨੁਸ਼-ਬਾਣ ਚੁੱਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਕਦੇ ਵੀ ਐਸਾ ਵਿਹਾਰ ਨਾ ਕਰੀਂ। ਦੰਡਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਵੈਰ ਜਾਂ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਮਾਰਨਾ, ਹੇ ਵੀਰ, ਸੰਸਾਰ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ। ਖਸ਼ਤਰੀਆਂ ਲਈ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਧਨੁਸ਼ ਨਾਲ ਇਕੋ ਹੀ ਕਰਤੱਬ ਹੈ: ਪੀੜਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ। ਕਿੱਥੇ ਹਥਿਆਰ, ਕਿੱਥੇ ਜੰਗਲ? ਕਿੱਥੇ ਖਸ਼ਤਰੀ ਧਰਮ, ਕਿੱਥੇ ਤਪੱਸਿਆ? ਇਹ ਸਭ ਅਸੀਂ ਮਿਲਾ ਬੈਠੇ ਹਾਂ; ਧਰਤੀ ਦਾ ਨਿਆਂ ਮਨਿਆ ਜਾਵੇ। ਹਥਿਆਰ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੰਦਾ ਤੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਮਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਤੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਆਵੇਂਗਾ, ਤਦ ਤੂੰ ਫਿਰ ਖਸ਼ਤਰੀ ਧਰਮ ਨਿਭਾਵੇਂਗਾ। ਮੇਰੀ ਸੱਸ ਤੇ ਸੱਸੁਰ ਨਾਲ ਅਸੀਮ ਪਿਆਰ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ, ਜੇ ਤੂੰ ਰਾਜ ਛੱਡ ਕੇ ਤਪਸਵੀ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦਾ। ਧਰਮ ਤੋਂ ਹੀ ਧਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਧਰਮ ਤੋਂ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਧਰਮ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਧਰਮ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਯਤਨ ਕਰਕੇ, ਇਨਸਾਨ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਨਾਲ ਧਰਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸੁਖ ਕਦੇ ਵੀ ਇੰਦਰੀ ਸੁਖਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।