ਵਿਰਾਧਾ, ਜੋ ਰਾਤ ਨੂੰ ਭਟਕਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਡਰਾਉਣਾ ਰਾਕਸ਼ਸ ਸੀ, ਦੋਵੇਂ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਵੀਰ—ਰਾਮ ਅਤੇ ਲੱਖਣ—ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੋਢਿਆਂ 'ਤੇ ਚੁੱਕ ਕੇ ਬੜੀ ਭਿਆਨਕ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਵਧ ਗਿਆ। ਉਹ ਜੰਗਲ ਘਨੇਰੇ ਕਾਲੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਦਰੱਖਤ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ, ਸ਼ੁਭ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਤੇ ਸੱਪ ਆਬਾਦ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸਿਤਾ ਨੇ ਵੇਖਿਆ—ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਦੋ ਬਲਵਾਨ ਪੁੱਤਰ, ਰਾਮ ਤੇ ਲੱਖਣ, ਰਾਕਸ਼ਸ ਵਲੋਂ ਉਠਾ ਕੇ ਲਿਜਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ—ਉਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁਕਾਰਿਆ। ਉਹ ਬੇਬਸੀ ਵਿੱਚ ਕਹਿ ਰਹੀ ਸੀ, "ਇਹ ਰਾਮ ਹਨ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਸੱਚੇ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਡਰਾਉਣੇ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਰਾਕਸ਼ਸ ਲੱਖਣ ਸਮੇਤ ਲੈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਸ਼ੇਰ ਤੇ ਚੀਤੇ ਮੈਨੂੰ ਖਾ ਜਾਣਗੇ—ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ! ਹੇ ਕਕੁਤਸਥੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਦੀ ਹਾਂ।" ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਲੱਖਣ ਨੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਦੀ ਖੱਬੀ ਬਾਂਹ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸੱਜੀ ਬਾਂਹ ਬਲ ਪਾ ਕੇ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀ। ਦੋਵੇਂ ਬਾਂਹਾਂ ਟੁੱਟਣ ਤੇ ਉਹ ਕਾਲੇ ਬੱਦਲ ਵਰਗਾ ਰਾਕਸ਼ਸ ਝਟਕੇ ਨਾਲ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਵਿਜਲੀ ਨੇ ਵੱਜ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਰਾਮ ਤੇ ਲੱਖਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੁੱਕਿਆਂ, ਬਾਂਹਾਂ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਸੁੱਟਿਆ। ਬੇਸ਼ਕ ਉਹ ਬਹੁਤ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਭੇਦਿਆ ਗਿਆ, ਤਲਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜਖਮੀ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਕੁਚਲਿਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸ ਮਰਿਆ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਟੱਲ ਤੇ ਅਜੀਤ ਹੈ, ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਹਿਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਨੇ, ਜੋ ਮੂਸਲਤ ਸਮੇਂ ਭੀਰਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਲੱਖਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਰਾਕਸ਼ਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਰ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਤਪੋਬਲ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਚਲ, ਇਸਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ 'ਚ ਗਾੜੀਏ।" ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਲੱਖਣ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, "ਇਸ ਡਰਾਉਣੇ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਰਾਕਸ਼ਸ ਲਈ, ਜੋ ਹਾਥੀ ਵਰਗਾ ਡਰਾਉਣਾ ਹੈ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਗੱਡਾ ਖੋਦ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਵਿਰਾਧਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ گردਨ ਦਬਾ ਕੇ ਰੋਕਿਆ। ਜਦੋਂ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਾਮ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਇਹ ਬਾਤ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਵਿਰਾਧਾ ਨੇ ਕਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, "ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਹੇ ਇੰਦਰ ਵਰਗੇ ਬਲ ਵਾਲੇ, ਪਰ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੀ ਪਹਚਾਣ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ—ਹੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੰਦਨ ਰਾਮ, ਧਰਮਾਤਮਾ! ਤੇਰੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਹ ਮਹਾਨ ਵੈਦੇਹੀ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੱਖਣ ਵੀ ਹਨ।" "ਮੈਂ ਇੱਕ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਗੰਧਰਵ ਤੁੰਬਰੂ ਹਾਂ, ਜਿਸਨੂੰ ਵਿਸ਼ਰਵਾਣ ਨੇ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਮਨਾਇਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਮਹਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਜਦੋਂ ਦਸ਼ਰਥਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਤੈਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇਗਾ, ਤਦ ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਪਰਤ ਲੈ ਕੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਵੇਂਗਾ।' ਇਹ ਸ਼ਾਪ ਉਸ ਨੇ ਰੋਸ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰੰਭਾ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਵਾਲੇ ਰਾਜਾ ਵਿਸ਼ਰਵਾਣ ਨੇ ਇਹ ਕਿਹਾ। ਹੁਣ ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਇਸ ਡਰਾਉਣੇ ਸ਼ਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਸੰਘਾਰਕ। ਨੇੜੇ ਹੀ ਧਰਮੀ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਸ਼ਰਭੰਗਾ ਰਿਹਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ।" "ਅੱਧਾ ਜੋਜਨ ਦੂਰ, ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ ਤੇਜਸਵੀ, ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਉਸ ਕੋਲ ਜਾ, ਉਹ ਤੇਨੂੰ ਭਲਾ ਸਲਾਹ ਦੇਵੇਗਾ।" "ਹੇ ਰਾਮ, ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਦੇ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਜਾ; ਇਹ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਲਈ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਸਦਾ ਦਾ ਨਿਯਮ ਹੈ। ਜੋ ਰਾਕਸ਼ਸ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਦਾ ਲਈ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਜਖਮੀ ਵਿਰਾਧਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸ਼ਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਸੁਣਕੇ, ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਰਾਮ ਨੇ ਲੱਖਣ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, "ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲੀ ਹਾਥੀ ਲਈ, ਇਸ ਡਰਾਉਣੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਲਈ ਵੀ ਵੱਡਾ ਖੱਡਾ ਖੋਦੋ, ਲੱਖਣ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਕੁਕਰਮ ਕੀਤੇ ਹਨ।" ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਵਿਰਾਧਾ ਦੀ گردਨ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਨਾਲ ਦਬਾਈ ਰੱਖੀ। ਫਿਰ ਲੱਖਣ ਨੇ ਖੁਰਪੀ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਵਿਰਾਧਾ ਦੇ ਕੋਲ ਇੱਕ ਡੂੰਘਾ ਖੱਡਾ ਖੋਦਿਆ। ਜਦੋਂ ਵਿਰਾਧਾ ਦੀ گردਨ ਛੁਟ ਗਈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਜਿਸ ਦੇ ਕੰਨ ਸ਼ੰਖ ਵਰਗੇ ਸਨ, ਤੇ ਜੋ ਡਰਾਉਣੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਚੀਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਮ ਤੇ ਲੱਖਣ, ਜੋ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚੈ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਕਾਰਵਾਈ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਉਸ ਡਰਾਉਣੇ, ਗੂੰਜਦੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਨੂੰ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਤੇਜ਼ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਵਿਰਾਧਾ ਨਹੀਂ ਮਰਦਾ, ਤਾਂ ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਨ ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਰਾਧਾ ਨੇ ਖੁਦ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਤ ਦੀ ਇਛਾ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਰਾਮ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਕਸ਼ਸ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਪੂਰਾ ਜੰਗਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਭਿਆਨਕ ਚੀਕਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਉਠਿਆ। ਰਾਮ ਤੇ ਲੱਖਣ, ਹੁਣ ਭੈ ਰਹਿਤ ਤੇ ਖੁਸ਼, ਵਿਰਾਧਾ ਨੂੰ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਕੇ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਪਥਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਫਿਰ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ, ਰਾਮ ਤੇ ਲੱਖਣ, ਰਾਕਸ਼ਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਸਿਤਾ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਨ। ਹੁਣ ਪੰਜਵੀਂ ਸਰਗ ਸੁਣੋ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਮਹਾਬਲੀ ਰਾਕਸ਼ਸ ਵਿਰਾਧਾ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਬਹਾਦਰ ਰਾਮ ਨੇ ਸਿਤਾ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਤੇਜਸਵੀ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲੱਖਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਜੰਗਲ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਔਖਾ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਇਤਨੇ ਜੰਗਲੀ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਆਓ, ਜਲਦੀ ਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ਰਭੰਗਾ ਕੋਲ ਚਲਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਤਪੋਧਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।" ਇਉਂ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਰਾਮ, ਲੱਖਣ ਤੇ ਸਿਤਾ ਸਮੇਤ, ਸ਼ਰਭੰਗਾ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਏ।