ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦੰਡਕ ਅਰਨ੍ਯ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਇੱਕ ਐਸੇ ਤਪੋਵਨ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ ਜੋ ਹਰ ਵੇਲੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਸੀ। ਉਥੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਯਜਨ ਸ਼ਾਲਾਵਾਂ, ਹਵਨ ਕੁੰਡ, ਚਮਚੇ, ਭਾਂਡੇ, ਮ੍ਰਿਗ ਛਾਲਾਂ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਅੱਗ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਲੱਕੜੀਆਂ, ਜਲ ਪਾਤਰ, ਫਲ ਤੇ ਮੂਲ ਪਏ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਫਲ ਲਟਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਥਾਂ ਹਵਨ ਤੇ ਆਹੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਮੰਤਰ ਉੱਚਰਣ ਦੀ ਗੂੰਜ ਸੀ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਅਤੇ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਝੀਲ ਉਸਨੂੰ ਘੇਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਥੇ ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਤਪਸਵੀ ਵਸਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਫਲ ਤੇ ਮੂਲ ਖਾ ਕੇ ਜੀਉਂਦੇ, ਛਾਲਾਂ ਜਾਂ ਕਾਲੀ ਮ੍ਰਿਗ ਛਾਲ ਪਹਿਨਦੇ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਜਾਂ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੀ ਸਨ। ਇਹ ਤਪੋਵਨ ਪਵਿੱਤਰ ਆਹਾਰ ਵਾਲੇ ਉੱਚ-ਕੁਲ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਰੌਣਕ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦਾ ਲੋੜ। ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਰਾਮ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤਪੋਵਨਾਂ ਦੀ ਝਲਕ ਵੇਖੀ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਜੋ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਵਰਗੀ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਧਨੁਸ਼ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਆਏ। ਉਹ ਸਭ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸੀਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਚਾਨਣ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਉਣ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਈ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਨਿਰਣੇਸ਼ੀਲ ਤਪਸਵੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤੇ। ਜੰਗਲ ਵੱਸੀਆਂ ਨੇ ਰਾਮ ਦੇ ਰੂਪ, ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ, ਉਸ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ, ਨਰਮੀ ਅਤੇ ਸੋਹਣੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਤੱਕਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਵੈਦੇਹੀ ਉੱਤੇ ਜੰਮ ਗਈਆਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਧਨਵੰਤ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾਨ ਵਜੋਂ ਲੈ ਆਏ। ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਮ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ, ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਉੱਚ-ਕੁਲ ਦੇ ਤਪਸਵੀਆਂ ਨੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਮ ਲਈ ਪਾਣੀ ਲਿਆ। ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੂਲ, ਫੁੱਲ, ਫਲ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਭੇਟ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਹ ਸਭ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਖਿਆ, “ਤੁਸੀਂ ਧਰਮ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ—” “ਰਾਜਾ, ਜੋ ਦੰਡਧਾਰੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਤੇ ਆਦਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਇੰਦ੍ਰ ਦੇ ਚੌਥੇ ਭਾਗ ਵਾਂਗ, ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਰਾਜਾ ਪੂਜਾ ਪਾ ਕੇ ਹੀ ਸਾਰੇ ਸੁਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ; ਅਸੀਂ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਾਂ, ਤੁਹਾਡੇ ਰੱਖ-ਵਾਲੇ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਾਂ। ਚਾਹੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜੰਗਲ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਰਾਜਾ ਹੋ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ।” “ਅਸੀਂ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਦੰਡ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ, ਕ੍ਰੋਧ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ; ਸਦਾ ਤੁਸੀਂ ਅਸੀਂ ਤਪਸਵੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ, ਜੋ ਜਠਰ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਫਲ, ਮੂਲ, ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਭੇਟ ਕੀਤੀਆਂ। ਹੋਰ ਤਪਸਵੀ ਅਤੇ ਸਿੱਧ ਪੁਰਖ, ਜੋ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪੱਕੇ ਤੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਰਾਮ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਸੰਮਾਨ ਕੀਤਾ। ਹੁਣ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਰਨ੍ਯਕਾਂਡ ਦਾ ਦੂਜਾ ਅਧਿਆਇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਸੁਣੋ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਨੇ ਸਭ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਮਿਹਮਾਨ-ਨਵਾਜ਼ੀ ਲੈ ਲਈ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਕੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਨੇ ਜੰਗਲ ਦਾ ਉਹ ਭਾਗ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਥੇ ਕੋਈ ਪੰਛੀ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦੇ ਸੀ, ਸਿਰਫ਼ ਝੀਂਗਰਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਉਥੇ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਨੇ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲਾ, ਮਾਨਵ ਮਾਸ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਰਾਕਸ਼ਸ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੰਦਰ ਧੰਸੀ ਹੋਈਆਂ, ਮੂੰਹ ਵੱਡਾ, ਪੇਟ ਉਭੜਿਆ ਤੇ ਵਿਗੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਡਰਾਉਣਾ ਤੇ ਅਸਮਾਨ ਜਿਹਾ, ਲੰਮਾ ਅਤੇ ਭੈਤਰੀਨ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਹ ਵਾਘ ਦੀ ਖਾਲ ਪਹਿਨਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਹਾਲ ਹੀ ਦੀ ਚਰਬੀ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ ਹੋਈ ਤੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਰੰਗੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਡਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਮੌਤ ਵਾਂਗ ਖੁਲ੍ਹਾ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਸਿੰਘ, ਚਾਰ ਵਾਘ, ਦੋ ਭੇੜੀਏ, ਦਸ ਚਿਤਲ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਹਾਥੀ ਦਾ ਸਿਰ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਸਿੰਗ ਸੀ ਤੇ ਚਰਬੀ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਲੋਹੇ ਦੀ ਸੂਲ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਰਖਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਗੱਜ ਕੇ ਚੀਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਮਿਥਿਲਾ ਦੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਦੌੜਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਮੌਤ ਆਉਂਦੀ ਹੋਵੇ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਫੜ ਕੇ, ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਕੇ ਆਖਿਆ: “ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ, ਜਟਾਧਾਰੀ ਤੇ ਛਾਲ ਪਹਿਨੇ, ਆਪਣੀ ਇਸ ਤ੍ਰਿਅਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਹੁਣ ਤੁਹਾਡੀ ਉਮਰ ਮੁੱਕਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਧਨੁਸ਼, ਤੀਰ ਤੇ ਤਲਵਾਰ ਲੈ ਕੇ, ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਆ ਗਏ ਹੋ? ਕੌਣ ਹੋ ਤੁਸੀਂ, ਪਾਪੀ, ਅਧਰਮੀ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਣ ਵਾਲੇ? ਮੈਂ ਵਿਰਾਧਾ ਹਾਂ, ਰਾਕਸ਼ਸ, ਜੋ ਇਸ ਕਠਿਨ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਮਾਸ ਖਾਂਦਾ ਹਾਂ; ਇਹ ਸੋਹਣੀ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਇਸਤਰੀ ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਬਣੇਗੀ।” “ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਪਾਪੀ, ਮੈਂ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡਾ ਖੂਨ ਪੀ ਜਾਵਾਂਗਾ।” ਇੰਝ ਉਹ ਦੁਸ਼ਟ, ਬੁਰੇ ਮਨ ਵਾਲਾ ਵਿਰਾਧਾ ਬੋਲਿਆ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਇਹ ਅਹੰਕਾਰ ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਜਨਕ ਕੁਮਾਰੀ ਸੀਤਾ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਣ ਲੱਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਕੇਲਾ ਦਾ ਰੁੱਖ ਲਰਜ਼ਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਨੇ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵਿਰਾਧਾ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬੈਠੀ ਦੇਖ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, ਉਸਦਾ ਮੂੰਹ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਸੀ: “ਵੇਖ, ਹੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ, ਜਨਕ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੀ, ਮੇਰੀ ਧਰਮਪਤਨੀ, ਹੁਣ ਵਿਰਾਧਾ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਪਈ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਜੋ ਬੜੀ ਆਰਾਮ ਵਿੱਚ ਪਲੀ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ—ਜੋ ਕੁਝ ਸਾਡਾ ਪਿਆਰਾ ਸੀ, ਜੋ ਕੁਝ ਇਸ ਦੀ ਚਾਹਤ ਸੀ—” “ਇਹ ਸਭ ਅੱਜ ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਪੂਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਲਕਸ਼ਮਣ! ਉਹ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਰੱਜਿਆ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਅੱਜ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੀ। ਜਿਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਸੀ, ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ; ਅੱਜ ਉਹ ਮੇਰੀ ਮੱਝਲੀ ਮਾਂ ਆਪਣੀ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੀ ਕਰ ਬੈਠੀ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਅੱਗੇ ਵਧੇ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਭਿਆਨਕ ਵਿਰਾਧਾ ਖੜਾ ਸੀ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਭੈਤਰੀਨ ਰੂਪ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ।