ਮੈਥਿਲੀ ਸੀਤਾ ਨੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਮਹਿਲਾ ਅਨਸੂਯਾ ਵੱਲੋਂ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਵਸਤਰ, ਉੰਗਣੇ, ਗਹਿਣੇ ਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਹ ਬੇਮਿਸਾਲ ਪਿਆਰ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਉਪਹਾਰ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀਤਾ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਉਥੇ ਖਲੋਤੀ ਸੀ ਤੇ ਵੱਡੀ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਉਸ ਤਪਸਵਿਨੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਸੀਤਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦਰ ਨਾਲ ਬੈਠੀ ਸੀ, ਤਦ ਅਨਸੂਯਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵਰਤਾਂ ਤੇ ਡਿੱਠੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੁਹਾਵਣਾ ਵਿਸ਼ਾ ਚੁਣ ਕੇ ਪੁੱਛਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, “ਸੀਤੇ, ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਤੇਰਾ ਸਵਯੰਵਰ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਰਾਘਵ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ। ਮੈਥਿਲੀ, ਮੈਂ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ। ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਵੇਰਵਾ ਕਰ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੇ ਉਸ ਧਰਮਵਤੀ ਮਹਿਲਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਸੁਣੋ,” ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨ-ਕਥਾ ਦੱਸਣ ਲੱਗੀ। “ਮੈਥਿਲਾ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਜਨਕ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਪੱਕੇ ਤੇ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਖੇਤ ਜੋਤ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਕਿ ਮੈ, ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੀ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਉੱਭਰੀ। ਜਦ ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਮੈਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਿਪਟੀ ਹੋਈ ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਢੇਲੇ ਸੁੱਟਦੀ ਦੇਖਿਆ, ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਉਹ ਨਿਸੰਤਾਨ ਸੀ, ਪਰ ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਤੇ ਕਿਹਾ, ‘ਇਹ ਮੇਰੀ ਧੀ ਹੈ।’ ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰਾ ਪਿਆਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਅਮਾਨਵੀਕ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ, ‘ਇਹੀ ਸਹੀ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਨ; ਧਰਮ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਤੇਰੀ ਧੀ ਹੈ।’ ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਧਰਮਕ ਰਾਜਾ ਸਨ, ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਮੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨੇਕ ਕੰਮ ਕੀਤੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਸਨੇਹ ਤੇ ਦੋਸਤੀ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਤੇ ਪਿਆਰ ਮਿਲਿਆ। ਜਦ ਮੇਰੀ ਉਮਰ ਵਿਆਹ ਯੋਗ ਹੋ ਗਈ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਦੌਲਤ ਜਾਂ ਹੋਰ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਕਾਰਨ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੋਚ ਆਈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ, ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਕੁੜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਇੰਦਰ ਵਰਗਾ ਮਹਾਨ ਹੋਵੇ, ਬੇਇੱਜਤੀ ਸਹਿਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਬੇਇੱਜਤੀ ਆਉਂਦੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਆਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਤੈਰਨ ਵਾਲਾ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੱਕ ਨਾ ਪੁੱਜ ਸਕੇ। ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ, ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿ ਮੈਂ ਮਹਿਲਾ ਦੇ ਜੰਮ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਉਪਜੀ, ਬਹੁਤ ਸੋਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਯੋਗ ਵਰ ਨਹੀਂ ਲੱਭਿਆ। ਲਗਾਤਾਰ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਗਿਆਨੀ ਰਾਜਾ ਨੇ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਕੀਤਾ: ‘ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਧੀ ਦਾ ਸਵਯੰਵਰ ਕਰਵਾਵਾਂਗਾ।’ ਉਸ ਦੇ ਮਹਾਨ ਯਜਨਾ ਵੇਲੇ, ਵੱਡੇ ਦੇਵਤਾ ਵਰੁਣ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਅਖੂਟ ਤੀਰ ਦਿਤੇ। ਉਹ ਧਨੁਸ਼ ਇੰਨਾ ਭਾਰੀ ਸੀ ਕਿ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬੜੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਵੀ ਚੁੱਕਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ; ਰਾਜੇ ਉਸਨੂੰ ਮੋੜ ਨਹੀਂ ਸਕੇ, ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਧਨੁਸ਼ ਮਿਲਣ ‘ਤੇ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਸਦਾ ਸੱਚ ਬੋਲਦੇ ਸਨ, ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਰਾਜਿਆਂ ਅੱਗੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ, ‘ਜੋ ਇਹ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕ ਕੇ ਤਾਣ ਲਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਧੀ ਵਿਆਹ ਦੇਵਾਂਗਾ—ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।’ ਜਦ ਉਹ ਧਨੁਸ਼, ਜੋ ਪਹਾੜ ਵਰਗਾ ਵੱਡਾ ਸੀ, ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਪਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਚੁੱਕਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰਥ ਰਹਿ ਕੇ, ਉਥੋਂ ਚਲੇ ਗਏ। ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਚਮਕਦਾਰ ਰਾਘਵ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ, ਜੋ ਸੱਚ ਤੇ ਬਲ ਵਿਚ ਅਡਿੱਠੇ ਸਨ, ਯਜਨਾ ਵੇਖਣ ਆਏ। ਉਥੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਜੋ ਧਰਮਾਤਮਾ ਤੇ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਆਦਰਯੋਗ ਸੀ, ਨੇ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਬਾਰੇ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, ‘ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਧਨੁਸ਼ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ; ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਇਹ ਇਸ਼ਵਰੀ ਧਨੁਸ਼ ਵਿਖਾਓ।’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਦਕੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਧਨੁਸ਼ ਲਿਆਇਆ; ਤੇ ਰਾਮ ਨੇ ਪਲਕ ਛਪਕਦੇ ਹੀ ਉਹ ਧਨੁਸ਼ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਫੁਰਤੀ ਨਾਲ, ਜ਼ੋਰ ਲਾ ਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਤਾਣ ਲਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਰਾਮ ਨੇ ਧਨੁਸ਼ ਤਾਣਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਟੁੱਟ ਗਿਆ; ਉਸ ਦੀ ਧੁਨੀ ਇੰਨੀ ਭਿਆਨਕ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਗੱਜਣੀ ਬਿਜਲੀ ਵੱਜੇ। ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਦੇ ਪੱਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੇਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਕਰਕੇ, ਪਾਣੀ ਦਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਾਤਰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ। ਪਰ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਰਾਘਵ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਯੋਧਿਆਪਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ, ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸਵੀਕਾਰ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਮੇਰੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸੱਸੁਰ, ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਮੇਰੀ ਛੋਟੀ ਨੇਕ ਭੈਣ ਉਰਮੀਲਾ, ਜੋ ਸੋਹਣੀ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਪਿਤਾ ਵਲੋਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸਵਯੰਵਰ ਸਮੇਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ, ਜੋ ਬਲਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਰਮ ਨਾਲ ਭਗਤਵਾਨੀ ਕਰਦੀ ਹਾਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇੱਕ ਸੌ ਅਠਾਰ੍ਹਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤੇ ਮਹਾਨ ਵਾਲ਼ਮੀਕਿ ਨੇ ਰਚਿਆ। ਅਗਲੇ ਪਲ, ਧਰਮ ਜਾਣਣ ਵਾਲੀ ਅਨਸੂਯਾ, ਇਹ ਵੱਡੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਮੱਥੇ ਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਚੁੰਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। “ਤੂੰ ਜੋ ਬੋਲਿਆ, ਉਹ ਸਾਫ, ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਮਿੱਠਾ ਸੀ; ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸਵਯੰਵਰ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣੀ ਤੇ ਤੇਰੀ ਕਥਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦਿੱਤੀ, ਹੇ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ।” ਇਸ ਵੇਲੇ, ਮਹਾਨ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਰਾਤ ਆ ਗਈ ਸੀ; ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਜੋ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਖੁਰਾਕ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਤੇ ਹੁਣ ਆਰਾਮ ਲਈ ਬੈਠ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਪਸਵੀਆਂ, ਜੋ ਹੁਣੇ ਹੀ ਨ੍ਹਾ ਕੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਘੜੇ ਫੜੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਭਿੱਜੇ ਵਸਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਦ ਤਪਸਵੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮਤ ਆਹੁਤੀਆਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿੱਲਦੇ ਹੋਏ, ਕਬੂਤਰ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਰਗੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਧੂੰਏਂ ਦੀ ਲਕੀਰ ਦਿਸਦੀ ਹੈ।