ਭਾਰਤ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਦੀ ਵਿਛੋੜੀ ਵਿੱਚ ਗੰਭੀਰ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਨੰਦੀਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਰਾਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਭਾਰਤ, ਜੋ ਬਰਖਾ ਦੇ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਜਟਾ ਬਾਂਧ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਾਂਗ ਰਿਹਾ, ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਦੇ ਨਾਲ ਨੰਦੀਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਵਸਦਾ ਸੀ। ਭਾਰਤ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਈ ਪਿਆਰ ਤੇ ਲਾਲਚ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਮੰਨ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਵਚਨ 'ਤੇ ਡਟਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਰਾਮ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਚਪਲਾਂ ਨੂੰ ਸਿੰਘਾਸਨ 'ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਸਾਰਾ ਰਾਜਕਾਜ ਚਪਲਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਰਤ, ਹਰ ਕੰਮ ਜਾਂ ਉਪਹਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਚਪਲਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ, ਫਿਰ ਉਹ ਕੰਮ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਦਾ। ਇੱਥੇ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ 115ਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਨੰਦੀਗ੍ਰਾਮ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀ ਚਿੰਤਤ ਤੇ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਉਹ ਲੋਕ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਭਗਤ ਹਨ, ਚਿਤਰਕੂਟ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਭ੍ਰੂਹਾਂ ਨਾਲ ਰਾਮ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ, ਪਰ ਠੰਢੀ-ਠੰਢੀ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਰਾਮ, ਇਹ ਚਿੰਤਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਮੁਖ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, "ਪੂਜਨਯ, ਕੀ ਮੇਰੇ ਕਿਸੇ ਪੁਰਾਣੇ ਵਿਵਹਾਰ ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਦੁਖ ਹੋਇਆ?" "ਕੀ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੇਰਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ, ਕਿਸੇ ਅਣਧਿਆਨਤਾ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਣੁਚਿਤ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰ ਗਿਆ?" "ਕੀ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਸੰਭਾਲ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਅਣਧਿਆਨਤਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਦ ਨੂੰ ਅਣੁਚਿਤ ਕਰ ਗਈ?" ਉਹ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਤੇ ਤਪਸਵੀ ਰਿਸ਼ੀ, ਕੰਬਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਦਿਲਾਸਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, "ਪਿਆਰੇ, ਵੈਦੇਹੀ, ਜੋ ਉੱਚੇ ਚਰਿਤਰ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅਣੁਚਿਤ ਵਿਵਹਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਚਿੰਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਤੁਹਾਡੇ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਖਰ ਨਾਮਕ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਰਾਵਣ ਦਾ ਭਰਾ, ਜਨਸਥਾਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਉਜਾੜ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਿਰਭੀਕ, ਦੁਰਾਚਾਰੀ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣ ਵਾਲਾ, ਅਹੰਕਾਰੀ ਤੇ ਬੁਰਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਤੁਸੀਂ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹੋ, ਰਾਕਸ਼ਸ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਡਰਾਉਣੇ ਤੇ ਵਿਘਨਕਾਰੀ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਛੁਪ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਕੱਪ, ਪਾਤਰ ਚੁਰਾ ਲੈਂਦੇ, ਅੱਗ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਪਾ ਕੇ ਯਜਨ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੇ, ਤੇ ਜਲਪਾਤਰ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਆਸ਼੍ਰਮ ਛੱਡਣ ਦੀ ਸੋਚ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਹੋਰ ਥਾਂ ਜਾਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।" "ਰਾਮ, ਜਦੋਂ ਤਕ ਇਹ ਰਾਕਸ਼ਸ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸਰੀਰਕ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੰਦੇ, ਅਸੀਂ ਇਹ ਆਸ਼੍ਰਮ ਛੱਡ ਦੇਵਾਂਗੇ। ਇੱਥੋਂ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਜੰਗਲ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਜੜਾਂ ਤੇ ਫਲ ਬਹੁਤ ਹਨ; ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਵਾਪਿਸ ਜਾਵਾਂਗੇ। ਖਰ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਅਣੁਚਿਤ ਵਿਵਹਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ; ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੋ, ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਚੱਲੋ। ਪਰ, ਜੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ 'ਤੇ ਸਦਾ ਸ਼ੱਕ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਰਹਿਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ।" ਰਾਮ, ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਮਝਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ, ਪਰ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਣੇ ਨਿਰਣੈ 'ਤੇ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ। ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਮੁਖ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਲੈ ਕੇ, ਆਸ਼੍ਰਮ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਮ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਕੇ, ਕੁਝ ਦੂਰ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਗਿਆ, ਮੁਖ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਤੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਪਰ ਰਾਮ, ਆਸ਼੍ਰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਨਹੀਂ ਗਿਆ, ਭਾਵੇਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਚਲੇ ਗਏ; ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀ ਧਰਮ 'ਤੇ ਡਟੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ। ਇੱਥੇ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ 116ਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ। ਜਦੋਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਆਸ਼੍ਰਮ ਛੱਡ ਗਏ, ਰਾਮ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਇਹ ਥਾਂ ਰਹਿਣ ਲਈ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। "ਇੱਥੇ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਸੀ; ਮੇਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਅਤੇ ਆਯੋਧਿਆ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਇੱਥੇ ਆਏ ਸਨ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ ਸਦਾ ਵਿਅਕੁਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।" ਭਾਰਤ ਨੇ ਇੱਥੇ ਆਪਣਾ ਡੇਰਾ ਲਾਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ, ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਮਲ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਬਹੁਤ ਕੁਚਲ ਗਈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੋਰ ਥਾਂ ਜਾਣਾ ਹੀ ਠੀਕ ਸਮਝ ਕੇ, ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਿਕਲ ਪਿਆ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਮ, ਅਤ੍ਰਿ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ; venerable ਅਤ੍ਰਿ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਅਤ੍ਰਿ ਨੇ ਖੁਦ ਸਾਰਾ ਸਤਕਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਆਰਾਮ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਥੇ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ 117ਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਯਣ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਹੈ।