ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਸੀ ਕਿ ਲੋਕ ਹੁਣ ਸੋਹਣੇ ਹਾਰ ਪਾ ਕੇ ਘੁੰਮਣ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਨਾ ਹੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਭਰਾ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਚਮਕ ਹੀ ਮਿਟ ਗਈ ਸੀ; ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਆਹ ਨਾਲ ਰਹਿ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਚਮਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਯੋਧਿਆ ਵੀ ਮਲੂਲ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਆਸ ਸੀ ਕਿ ਕਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਭਰਾ ਰਾਮ ਵਾਪਸ ਆਵੇ, ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਤਿਉਹਾਰ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲ ਠੰਢਕ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਸੜਕਾਂ ਉੱਤੇ ਹੁਣ ਨੌਜਵਾਨ, ਸੋਹਣੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਕੇ, ਮਾਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਤੁਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸੋਚਦਿਆਂ, ਭਾਰਤ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਰਾਜੇ ਤੋਂ ਸੁੰਨ ਸੀ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਹਦੇ ਵਰਗਾ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੇਰ ਛੱਡੀ ਹੋਈ ਗੁਫਾ ਹੋਵੇ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਬਿਲਕੁਲ ਗਾਇਬ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਬਿਨਾ ਸੂਰਜ ਦੇ ਦਿਨ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਜੂ ਆ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ 114ਵਾਂ ਸਰਗਾ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰਾ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਹੁਣ ਨੰਦਿਗ੍ਰਾਮ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਅੱਜ ਤੁਹਾਡੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ। ਉੱਥੇ, ਮੈਂ ਰਾਘਵ ਦੇ ਬਿਨਾ ਇਹ ਸਾਰਾ ਦੁੱਖ ਸਹਿਣਾਂਗਾ।" ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਰਾਜਾ ਤਾਂ ਸਵਰਗ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ, ਮੇਰਾ ਅਧਿਆਪਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਰਾਮ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਾਂਗਾ, ਉਹ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਰਾਜ ਕਰੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮਹਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ ਹੈ।" ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਇਹ ਉੱਚੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਪੂਜਾਰੀ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਭਾਰਤ, ਜੋ ਤੂੰ ਆਖਿਆ, ਉਹ ਵਾਕਈ ਸਤਿਕਾਰ ਜੋਗ ਹੈ; ਤੇਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਪਿਆਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਢੁਕਵੀਆਂ ਹਨ।" ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਕੌਣ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ ਤੈਨੂੰ, ਜੋ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਸੱਜਣਾਂ ਨਾਲ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਤੇ ਮਹਾਨਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਤੁਰਦਾ ਹੈ?" ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਮਨ ਪਸੰਦ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਥਵਾਨ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮੇਰਾ ਰਥ ਜੋਤੋ।" ਖੁਸ਼ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਭ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨਾਲ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਰਫਤਾਰ ਵਾਲੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਕੇ, ਭਾਰਤ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਦੋਵੇਂ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੂਜਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਨਿਕਲ ਪਏ। ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਤੇ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਨੰਦਿਗ੍ਰਾਮ ਵੱਲ ਚਲੇ। ਉਹ ਫੌਜ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ ਤੇ ਰਥ ਭਰੇ ਪਏ ਸਨ, ਬਿਨਾ ਸੱਦੇ ਹੀ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਸੀਆਂ ਸਮੇਤ ਚਲ ਪਈ। ਭਾਰਤ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਪੱਕੇ ਰਾਹ ਤੇ ਸੀ, ਰਥ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਜੁੱਤੀਆਂ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨੰਦਿਗ੍ਰਾਮ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਨੰਦਿਗ੍ਰਾਮ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਜਲਦੀ ਰਥ ਤੋਂ ਲੰਘਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਰਾਜ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਤਿਆਗ ਕਰਕੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਇਹ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਜੁੱਤੀਆਂ, ਰਾਜ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦਾ ਭਾਰ ਢੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।" ਭਾਰਤ ਨੇ ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਤਿਆਗ ਦੀਆਂ ਜੁੱਤੀਆਂ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਜੁੱਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਛਤਰੀ ਜਲਦੀ ਰੱਖੋ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਮੇਰੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਧਰਮ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।" "ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਨੇ ਇਹ ਤਿਆਗ ਮੈਨੂੰ ਮਿੱਤਰਤਾ ਵਿਚ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਰਾਘਵ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਤੱਕ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਾਂਗਾ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇਹ ਜੁੱਤੀਆਂ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਮੈਂ ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨਾਲ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਾਂਗਾ। ਫਿਰ, ਆਪਣੇ ਭਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਰਾਜ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਦੇਵਾਂਗਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂਗਾ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਤਿਆਗ ਦੀਆਂ ਜੁੱਤੀਆਂ, ਰਾਜ ਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਮੈਂ ਪਾਪ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਜਦੋਂ ਕਕੁਤਸਥ ਦਾ ਰਾਜਅਭਿਸੇਕ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤੇ ਲੋਕ ਖੁਸ਼ ਹੋਣ, ਮੇਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਇੱਜ਼ਤ ਰਾਜ ਤੋਂ ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਹੋਵੇਗੀ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਭਾਰਤ ਨੇ ਨੰਦਿਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਭਾਰਤ, ਜੋ ਬਿਰਖ ਦੀ ਛਾਲ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਤੇ ਜਟਾਵਾਂ ਪਾਈ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਇੱਕ ਤਪਸਵੀ ਵਾਂਗ ਨੰਦਿਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਸਮੇਤ। ਭਾਰਤ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ, ਰਾਮ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ, ਭਰਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਦਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਤੇ ਕਾਇਮ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਨੇ ਜੁੱਤੀਆਂ ਦਾ ਅਭਿਸੇਕ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਨੰਦਿਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਤੇ ਸਾਰਾ ਰਾਜਕਾਜ ਜੁੱਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ। ਮਹਾਨ ਭਾਰਤ, ਜਦੋਂ ਵੀ ਕੋਈ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂ ਕੀਮਤੀ ਤੋਹਫਾ ਆਉਂਦਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਜੁੱਤੀਆਂ ਅੱਗੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ, ਫਿਰ ਕੰਮ ਨੂੰ ਢੁਕਵੇਂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਿਭਾਉਂਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ 115ਵਾਂ ਸਰਗਾ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਿਕਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਆਸਪਾਸ ਦੇ ਤਪਸਵੀ ਬੜੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਉਹ ਤਪਸਵੀ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਭਗਤ ਸਨ ਤੇ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਕੋਲ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਚਿੰਤਤ ਦਿਸ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਭੰਵੀਆਂ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਰਾਮ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਤੇ ਚੁਪ-ਚਾਪ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨੂੰ ਭਾਪ ਕੇ, ਰਾਮ ਵੀ ਅਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਮੁੱਖ ਤਪਸਵੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮਹਾਰਾਜ, ਮੈਨੂੰ ਆਸ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੇ ਪਿਛਲੇ ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗਲਤ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਚਿੰਤਤ ਹੋ।