ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਅਯੋਧਿਆ ਤੋਂ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਨੌਜਵਾਨ ਔਰਤਾਂ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਈਆਂ। ਹੁਣ ਉਹ ਆਪਣਾ ਸਿੰਗਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ, ਨਾ ਹੀ ਚੰਨਣ, ਅਗਰ, ਜਾਂ ਤਾਜ਼ਾ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਪਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੁਰਖ ਵੀ ਹੁਣ ਸੋਹਣੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਪਾ ਕੇ ਘੁੰਮਣ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਦੇ, ਅਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਰਾਮ ਦੀ ਵਿਛੋੜੀ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਭਰਤ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਚਮਕ ਵੀ ਚਲੀ ਗਈ ਹੈ; ਹੁਣ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰੌਣਕ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਟੇ ਹੋਏ ਅੰਗਾਰਿਆਂ ਵਾਲੀ ਰਾਤ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਕਦੋਂ ਵਾਪਸ ਆਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਤਿਉਹਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲ ਠੰਡਕ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਸੜਕਾਂ ਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਨੌਜਵਾਨ, ਸੋਹਣੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਕੇ ਮਾਣ ਨਾਲ ਤੁਰਦੇ ਹਨ। ਭਰਤ ਅਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਹੁਣ ਰਾਜਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਸੀ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਸ ਗੁਫਾ ਵਾਂਗ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਛੱਡ ਚੁੱਕਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇਖੇ, ਜੋ ਹੁਣ ਸੋਹਣੇ ਪਨ ਤੋਂ ਖਾਲੀ, ਸੁੰਨੇ ਪਏ ਸਨ, ਬਿਲਕੁਲ ਐਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਬਿਨਾਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ਦਿਨ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤੇ ਛੱਡ ਗਏ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਸੰਯਮੀ ਭਰਤ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੋਇਆ ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਆ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇੱਕ ਸੋ ਚੌਦਾਂਵੇਂ ਸర్గ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਠਿਕਾਣਾ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਮੈਂ ਹੁਣ ਨੰਦੀਗ੍ਰਾਮ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਰੁਖਸਤੀ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ। ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਰਾਘਵ ਦੇ ਬਿਨਾ ਇਹ ਸਾਰਾ ਦੁੱਖ ਸਹਿਣਗਾ। ਰਾਜਾ ਤਾਂ ਸਵਰਗ ਸਿਧਾਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਨ; ਮੈਂ ਰਾਮ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹੀ ਮਹਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ ਹੈ।" ਭਰਤ ਦੇ ਇਹ ਉੱਚ ਵਿਚਾਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਭਰਤ, ਜੋ ਤੂੰ ਆਖਿਆ, ਉਹ ਬੜੀ ਸਿਫ਼ਤਯੋਗ ਗੱਲ ਹੈ; ਤੇਰੇ ਭਰਾ ਪ੍ਰਤੀ ਪਿਆਰ ਵਾਲੀਆਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਤੇਰੇ ਯੋਗ ਹਨ। ਕੌਣ ਨਹੀਂ ਤੇਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰੇਗਾ, ਜੇ ਤੂੰ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਸਵਜਨਾਂ ਨਾਲ ਨਿਭਾਉਂਦਾ, ਭਰਾ-ਪਿਆਰ ਵਿਚ ਅਟੱਲ ਹੈਂ ਤੇ ਸਤਪਥ ਤੇ ਤੁਰਦਾ ਹੈਂ?" ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਇਹ ਸਹਿਮਤੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਥਵਾਨ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮੇਰਾ ਰਥ ਜੋੜੋ।" ਉਹ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਨਾਲ ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ, ਭਰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਜਿਸ ਰਥ ਤੇ ਸਵਾਰ ਹਨ, ਅਤਿ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਮੰਤਰੀਆਂ ਤੇ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਨਾਲ ਨੰਦੀਗ੍ਰਾਮ ਵੱਲ ਚਲ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਨੰਦੀਗ੍ਰਾਮ ਨੂੰ ਤੁਰਦੇ ਹਨ। ਭਰਤ ਦੇ ਨਾਲ, ਬਿਨਾ ਸੱਦੇ, ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਫੌਜ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਾਸੀ ਵੀ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭਰਤ, ਜੋ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਭਰਾਵਾਂ ਲਈ ਪਿਆਰ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਰਥ 'ਤੇ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਚਰਨਪਾਦੁਕਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨੰਦੀਗ੍ਰਾਮ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਭਰਤ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਨੰਦੀਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਰੇਆ ਅਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ: "ਇਹ ਰਾਜ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਵੱਲੋਂ, ਜਿਵੇਂ ਤਿਆਗ ਰਾਹੀਂ, ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਚਰਨਪਾਦੁਕਾਵਾਂ ਹੀ ਇਸ ਰਾਜ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦਾ ਭਾਰ ਢੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।" ਭਰਤ ਨੇ ਉਹ ਚਰਨਪਾਦੁਕਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਭਰੇ ਮਨ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਚਰਨਪਾਦੁਕਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਛਤਰੀ ਛੇਤੀ ਰੱਖੋ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਨੇ ਮਿਹਰਵਾਨੀ ਕਰਕੇ ਇਹ ਤਿਆਗ ਮੈਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ ਹੈ; ਮੈਂ ਇਹ ਰਾਜ ਰਾਘਵ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਤੱਕ ਸੰਭਾਲਾਂਗਾ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇਹ ਚਰਨਪਾਦੁਕਾਵਾਂ ਜਲਦੀ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਦੇ ਦਿਆਂਗਾ, ਤਾਂ ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ, ਚਰਨਪਾਦੁਕਾਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਨਿਹਾਰਾਂਗਾ। ਫਿਰ, ਆਪਣਾ ਭਾਰ ਹਟਾ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਮੈਂ ਰਾਜ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿਆਂਗਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂਗਾ। ਜਦੋਂ ਚਰਨਪਾਦੁਕਾਵਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਅਯੋਧਿਆ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿਆਂਗਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਪਾਪ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਜਦੋਂ ਕਕੁਤਸਥ ਅਭਿਸ਼ਿਕਤ ਹੋ ਕੇ ਲੋਕ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਣਗੇ, ਮੇਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਯਸ਼ ਰਾਜ ਤੋਂ ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਹੋਵੇਗੀ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਮਹਾਨ ਭਰਤ ਨੰਦੀਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਭਰਤ, ਜੋ ਬਰਖ਼ ਦੀ ਛਾਲ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਜਟਾਵਾਂ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਵਿਰਕਤ ਜੀਵਨ ਜਿਉਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਨੰਦੀਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਭਰਤ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਈ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਰਾਮ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਲੋੜ ਵਿੱਚ, ਭਰਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਵਿੱਚ ਅਟੱਲ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਭਰਤ ਨੇ ਚਰਨਪਾਦੁਕਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜ-ਸਿੰਘਾਸਨ 'ਤੇ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਨੰਦੀਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਰਾਜ-ਵਿਵਸਥਾ ਚਰਨਪਾਦੁਕਾਵਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਭਰਤ, ਹਰ ਕੰਮ, ਜਾਂ ਕੋਈ ਕੀਮਤੀ ਭੇਟ ਆਉਂਦੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚਰਨਪਾਦੁਕਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕੰਮ ਕਰਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇੱਕ ਸੋ ਪੰਦਰਵੀਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਰਤ ਦੇ ਨੰਦੀਗ੍ਰਾਮ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਮ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਆਸ ਪਾਸ ਦੇ ਤਪਸਵੀ ਬਹੁਤ ਚਿੰਤਤ ਤੇ ਉਤਾਵਲੇ ਹੋਏ ਫਿਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਤਪਸਵੀ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਚਿਤਰਕੂਟ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਹੁਣ ਰਾਮ ਵੱਲ ਚਿੰਤਾ ਭਰੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਤੱਕਦੇ ਅਤੇ ਪਰਸਪਰ ਕੁਝ ਚੁੱਪਚਾਪ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ। ਰਾਮ ਨੇ ਉਹਨਾ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਮੁੱਖ ਤਪਸਵੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਰਲਾਪ, ਭਰਤ ਦੀ ਵਿਰਹ ਭਾਵਨਾ, ਚਰਨਪਾਦੁਕਾਵਾਂ ਦੀ ਰਾਜ-ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਚਿੰਤਾ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਇਸ ਪਾਵਨ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ।