ਅਯੋਧਿਆ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਤੇ ਹੁਣ ਉਹ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਹਿਨੋੜ, ਮਸਤ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਘੰਘਰਾਹਟ, ਤੇ ਗੱਡਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਝੰਕਾਰਾਂ ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀਆਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਮ ਦੇ ਵਨਵਾਸ 'ਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਦ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਸੁੰਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀਆਂ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹਨ, ਹੁਣ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਚੰਦਨ, ਅਗਰ, ਜਾਂ ਤਾਜ਼ਾ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀਆਂ। ਮਰਦ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਪਾ ਕੇ ਸੈਰ-ਸਪਾਟੇ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਹੁਣ ਰਾਮ ਦੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਕਿਸੇ ਤਿਉਹਾਰ ਜਾਂ ਸਮਾਰੋਹ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਭਰਤ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, “ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਚਮਕ ਚਲੀ ਗਈ ਹੈ; ਅਯੋਧਿਆ ਹੁਣ ਐਸਾ ਹੋ ਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਖ ਹੋਵੇ, ਕੋਈ ਚਾਨਣ ਨਾ ਹੋਵੇ।” ਉਹ ਲੋਚ ਕਰਦਾ ਹੈ, “ਕਦੋਂ ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਵਾਪਸ ਆਵੇਗਾ, ਮਹਾਂ-ਤਿਉਹਾਰ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲ ਆ ਕੇ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ?” ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਸੜਕਾਂ ਤੇ ਹੁਣ ਨੌਜਵਾਨ, ਸੋਹਣੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਾ ਕੇ, ਗਰੂਰ ਨਾਲ ਚੱਲਦੇ ਨਹੀਂ ਦਿਖਦੇ। ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੋਚਦਿਆਂ, ਭਰਤ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਹੁਣ ਰਾਜਾ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਸੀ, ਬਿਲਕੁਲ ਐਸਾ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੇਰ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਗੁਫਾ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲਾਂ ਨੂੰ ਸੁੰਨ, ਤੇ ਚਮਕ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਦਿਨ ਜਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਨੇ ਗਹਿਰੀ ਉਦੇਸੀ ਵਿੱਚ ਅੰਸੂ ਵਗਾਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ੧੧੪ਵਾਂ ਸਰਗਾ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਆਪਣੇ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਵਸਾ ਕੇ, ਭਰਤ, ਜੋ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਖਿੰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਨੰਦਿਗ੍ਰਾਮ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਅੱਜ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਉਥੇ, ਰਾਘਵ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਦੁਖ ਸਹਿਣਗਾ। ਰਾਜਾ ਸਵਰਗ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤੇ ਮੇਰਾ ਆਚਾਰਯਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਰਾਮ ਦੇ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹੀ ਮਹਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ ਹੈ।” ਭਰਤ ਦੀਆਂ ਇਹ ਉੱਚੀ ਸੋਚ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀ ਤੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਆਚਾਰਯਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਭਰਤ, ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਵਾਅਰਥ ਹੈ; ਤੇਰੇ ਭਰਾ-ਪ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਜਨਮੀਆਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਉਚਿਤ ਹਨ। ਕੌਣ ਤੇਰੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਸਗੇ ਲਈ ਨਿਭਾਉਂਦਾ, ਭਰਾ-ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਾਰਗ ਤੇ ਤੁਰਦਾ ਹੈ?” ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਇਹ ਚੰਗੀਆਂ ਤੇ ਭਰਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਥਵਾਹਕ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਮੇਰਾ ਰਥ ਜੋੜੋ।” ਖੁਸ਼ੀ ਭਰੇ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ, ਤੇ ਮਹਾਨ ਭਰਤ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਤੇ ਭਰਤ, ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਨ ਆਨੰਦ ਨਾਲ, ਤੇਜ਼ ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਤੇ ਆਚਾਰਯਾ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲ ਪਏ। ਅੱਗੇ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਆਚਾਰਯਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੂਰਬ ਵੱਲ, ਨੰਦਿਗ੍ਰਾਮ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਪਏ। ਭਰਤ ਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਬਿਨਾ ਸੱਦੇ ਹੋਏ, ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਤੇ ਰਥਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਵਾਲੀ ਫੌਜ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਸੀ ਵੀ ਨਿਕਲ ਪਏ। ਭਰਤ, ਜੋ ਧਰਮਵਾਨ ਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਲਈ ਪਿਆਰ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨੰਦਿਗ੍ਰਾਮ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ, ਰਥ 'ਤੇ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਚਪਲਾਂ ਆਪਣੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ। ਫਿਰ ਭਰਤ ਨੇ ਨੰਦਿਗ੍ਰਾਮ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ, ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ, ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਰਾਜ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਵਿਤਰਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤਿਆਗ ਰੂਪ ਵਿੱਚ; ਇਹ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਚਪਲਾਂ ਰਾਜ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦਾ ਭਾਰ ਸੰਭਾਲਦੀਆਂ ਹਨ।” ਭਰਤ, ਚਪਲਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰ 'ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਤੁਰੰਤ ਇਹ ਚਪਲਾਂ 'ਤੇ ਛਤਰੀ ਧਰੋ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਮੇਰੇ ਆਚਾਰਯਾ ਦੁਆਰਾ, ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਤਿਆਗ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਘਵ ਦੇ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਤੱਕ ਸੰਭਾਲਾਂਗਾ। ਜਦ ਮੈਂ ਇਹ ਚਪਲਾਂ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਚਪਲਾਂ ਸਮੇਤ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਾਂਗਾ। ਫਿਰ, ਆਪਣੇ ਭਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਰਾਜ ਆਪਣੇ ਆਚਾਰਯਾ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦੇਵਾਂਗਾ ਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂਗਾ। ਚਪਲਾਂ ਤੇ ਰਾਜ, ਦੋਵੇਂ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੈਂ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਜਦ ਕਕੁਤਸਥ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੋਵੇਗਾ ਤੇ ਲੋਕ ਖੁਸ਼ ਹੋਣਗੇ, ਮੇਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਰਾਜ ਤੋਂ ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਵਧ ਜਾਵੇਗੀ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ, ਭਰਤ ਨੇ ਨੰਦਿਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ ਰਾਜ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਭਰਤ, ਭਗਵਾ ਵਸਤ੍ਰ ਤੇ ਜਟਾ ਪਾ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ, ਸਾਧੂ ਵਾਂਗ ਨੰਦਿਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗਾ, ਫੌਜ ਸਮੇਤ। ਭਰਤ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਈ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦੀ ਲੋਚ ਕਰਦਾ, ਭਰਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਵਚਨ 'ਤੇ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ। ਚਪਲਾਂ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰ ਕੇ, ਭਰਤ ਨੇ ਨੰਦਿਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਲੱਗਾ, ਤੇ ਸਾਰੀ ਰਾਜ-ਵਿਧੀ ਚਪਲਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ। ਮਹਾਨ ਭਰਤ, ਚਪਲਾਂ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰ ਕੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਾਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਾਉਂਦਾ। ਜਦ ਵੀ ਕੋਈ ਕੰਮ ਜਾਂ ਕੀਮਤੀ ਤੋਹਫਾ ਆਉਂਦਾ, ਭਰਤ ਪਹਿਲਾਂ ਚਪਲਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ, ਫਿਰ ਕੰਮ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਰਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ੧੧੫ਵਾਂ ਸਰਗਾ ਵੀ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਰਤ ਦੇ ਨਿਕਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਮ ਚਿਤਰਕੂਟ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ, ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਤਪਸਵੀ ਬਹੁਤ ਚਿੰਤਤ ਤੇ ਉਤਸੁਕ ਹਨ। ਉਹ ਤਪਸਵੀ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਭਗਤੀ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਚਿਤਰਕੂਟ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਅੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਉਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਭੌਂਹਾਂ ਵਿਚ ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਸੀ; ਉਹ ਚੁਪ-ਚਾਪ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਰਾਮ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਕਥਾ, ਵਾਲ਼ਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਮਹਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ੧੧੬ਵਾਂ ਸਰਗਾ ਦੀ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਆਦਰ ਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ, ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ।