ਅਯੋਧਿਆ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਇਸਤਰੀ, ਜਿਸਦਾ ਸਰੀਰ ਗਮੀ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਉਸਨੇ ਕੋਈ ਸੁਗੰਧ ਲਾਈ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਹੀ ਗਹਣੇ ਪਾਏ ਹੋਣ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਨਸਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਮੀਂਹ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਘਣੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਨੀਲੇ ਬਿਜਲੀ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਓਹ ਰੋਸ਼ਨੀ ਛੁਪ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਚਮਕ ਵੀ ਗਾਇਬ ਸੀ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ ਆਪਣੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਰਥਵਾਨ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, "ਅੱਜ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗੂੰਜਦਾਰ ਗੀਤ ਤੇ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੀ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦੀ ਸੀ? ਸ਼ਰਾਬ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਮਹਿਕ, ਧੂਪ ਤੇ ਅਗਰ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਹੁਣ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਵਿਆਪ ਰਹੀ? ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਵਨਵਾਸ ਕਾਰਨ, ਮਹਾਨ ਰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਦਾਰ ਆਵਾਜ਼ਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਹੌਲੀ ਚੀਕ, ਮਸਤ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਦਹਾੜ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਦਾ ਸ਼ੋਰ ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੇ।" "ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ, ਨੌਜਵਾਨ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਹੁਣ ਚੰਨਣ, ਅਗਰ ਤੇ ਤਾਜ਼ੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਨੌਜਵਾਨ ਪੁਰਖ, ਸੋਹਣੇ ਹਾਰ ਪਾ ਕੇ ਘੁੰਮਣ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ। ਮੈਨੂੰ ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ, ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਰੌਣਕ ਵੀ ਚਲੀ ਗਈ ਹੈ; ਅਯੋਧਿਆ ਹੁਣ ਐਸੇ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਟੀਆਂ ਰਾਖ ਵਾਲੀ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਚਮਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।" "ਕਦੋਂ ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਵਾਪਸ ਆਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਤਿਉਹਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲੇਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਠੰਢ ਪੈਂਦੀ ਹੈ?" ਭਰਤ ਦੇਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਸੜਕਾਂ ਉੱਤੇ ਹੁਣ ਸੋਹਣੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾਏ ਨੌਜਵਾਨ ਨਹੀਂ ਚਲਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਭਰਤ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਹੁਣ ਰਾਜਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਸ ਗੁਫਾ ਵਾਂਗ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਿੰਘ ਛੱਡ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਦੋਂ ਭਰਤ ਨੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਿਲ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵੇਖੇ, ਉਹ ਉਨਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਦਿਨ ਜਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ ਮੰਦਰ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇਖ ਕੇ, ਸੰਯਮੀ ਭਰਤ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਆ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ੧੧੪ਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਵਸਾ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਗਹਿਰੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਹੁਣ ਮੈਂ ਨੰਦਿਗ੍ਰਾਮ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਭ ਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਆਖਦਾ ਹਾਂ। ਓਥੇ ਮੈਂ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਦੁੱਖ ਸਹਿਣਗਾ। ਪਿਤਾ ਜੀ ਸਵਰਗ ਵਾਸੀ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਅਚਾਰਯ ਜੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਨ; ਮੈਂ ਰਾਮ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਮ ਹੀ ਮਹਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ ਹਨ।" ਭਰਤ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਚੇ ਤੇ ਨਿਰਲੇਪ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀ ਤੇ ਪੁਜਾਰੀ ਵਸੀਸ਼ਠ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਭਰਤ, ਜੋ ਤੂੰ ਆਖਿਆ, ਓਹ ਵਾਕਈ ਸ਼ਲਾਘਾ ਜੋਗ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਭਰਾ-ਪਿਆਰ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਤੇਰੇ ਲਈ ਬਿਲਕੁਲ ਢੁਕਵਾਂ ਹਨ। ਕੌਣ ਨਹੀਂ ਮਨੂਗਾ ਕਿ ਤੂੰ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਸਬੰਧੀਆਂ ਲਈ ਨਿਭਾਉਕ, ਭਰਾ-ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਗ ਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਤੁਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈਂ?" ਇਹ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮਨਪਸੰਦ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ ਆਪਣੇ ਰਥਵਾਨ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਮੇਰਾ ਰਥ ਜੋਤੋ।" ਚੇਤੇ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਨਾਲ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ, ਭਰਤ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਤੇ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਤੇਜ਼ ਰਫਤਾਰ ਰਥ ਉੱਤੇ ਨੰਦਿਗ੍ਰਾਮ ਵੱਲ ਚਲ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਤੇ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਨੰਦਿਗ੍ਰਾਮ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੂਰਾ ਸੈਨਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਸੀ, ਬਿਨਾਂ ਸੱਦੇ ਹੀ ਭਰਤ ਦੇ ਨਾਲ ਨਿਕਲ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਨਗਰ ਵਾਸੀਆਂ ਸਮੇਤ। ਭਰਤ, ਜੋ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਲਈ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਰਥ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਹੋਏ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੀਆਂ ਪਾਵਨ ਖੜਾਓਂ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਨੰਦਿਗ੍ਰਾਮ ਵੱਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਨੰਦਿਗ੍ਰਾਮ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਤੁਰੰਤ ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਇਹ ਰਾਜ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਤਿਆਗ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਇਹ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਖੜਾਓਂ ਹੀ ਇਸ ਰਾਜ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।" ਭਰਤ, ਜੋ ਖੜਾਓਂ ਨੂੰ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਨਗਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਚਲੋ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਖੜਾਓਂ ਉੱਤੇ ਛਤਰੀ ਰੱਖੋ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਮੇਰੇ ਅਚਾਰਯ ਜੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ, ਧਰਮ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੋਸਤੀ ਤੇ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਇਹ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਘਵ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਤੱਕ ਸੰਭਾਲਾਂਗਾ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਖੜਾਓਂ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਦੇ ਦਿਆਂਗਾ, ਮੈਂ ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਖੜਾਓਂ ਸਮੇਤ ਦੇਖਾਂਗਾ।" "ਫਿਰ, ਆਪਣਾ ਭਾਰ ਹਟਾ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਰਾਜ ਅਪਣੇ ਅਚਾਰਯ ਜੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿਆਂਗਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂਗਾ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਖੜਾਓਂ ਅਤੇ ਰਾਜ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿਆਂਗਾ, ਤਾਂ ਪਾਪ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਜਦੋਂ ਕਕੁਤਸਥ ਰਾਜ ਅਭਿਸ਼ੇਕਤ ਹੋਣਗੇ, ਲੋਕ ਖੁਸ਼ ਹੋਣਗੇ, ਮੇਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਯਸ਼ ਰਾਜ ਤੋਂ ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਹੋਵੇਗੀ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਵਿਹਲ, ਭਰਤ ਨੰਦਿਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਭਰਤ, ਜੋ ਹੁਣ ਛਾਲਾ ਤੇ ਜਟਾ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਤਪਸਵੀ ਵਾਂਗ ਨੰਦਿਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਭਰਤ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਈ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਰਾਮ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਭਾਉਕ ਤੇ ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਗ ਹਨ। ਭਰਤ ਨੇ ਰਾਜ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਖੜਾਓਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਕੇ, ਨੰਦਿਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸਾਰੀ ਰਾਜ-ਵਿਧੀ ਖੜਾਓਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਚਲਾਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਭਰਤ, ਪਵਿੱਤਰ ਖੜਾਓਂ ਨੂੰ ਰਾਜਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਸਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।