ਭਾਰਤ ਦੇ ਦਿਲ ’ਚ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਲਹਿਰ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ, ਰੌਣਕ ਤੇ ਚਮਕ ਬਿਲਕੁਲ ਮੁਰਝਾਈ ਹੋਈ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਉਸ ਵੱਡੇ ਤਣੇ ਬਾਂਹ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਬਲਵਾਨ ਧਨੁਰਧਾਰੀ ਵੱਲੋਂ ਤਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਕੱਟ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਤੰਦ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਉਸ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿਚ ਬਹਾਦਰ ਘੁੜਸਵਾਰ ਅਚਾਨਕ ਛੱਡ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹੋਣ, ਉਹ ਨਿਰਬਲ ਤੇ ਲਾਚਾਰ ਪਈ ਹੋਵੇ। ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਹਾਲਤ ਉਸ ਵੱਡੇ ਸਰੋਵਰ ਵਰਗੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵੱਡੀ ਮੱਛੀਆਂ ਤੇ ਕਛੂਏ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਸ ਦੇ ਕੰਢੇ ਟੁੱਟ ਗਏ, ਅਤੇ ਕਮਲ ਮੁੱਕ ਗਏ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਉਸ ਦੁਖੀ, ਸੋਗੀਂ ਅਤੇ ਸੋਹਣੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਹੁੰਝੀ ਔਰਤ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸੜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੇਲ-ਉਬਟਣ ਲਾਉਣ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਸੀ, ਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਚਮਕ ਉਸ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜੋ ਮੀਂਹ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਕਾਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਛੁਪ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨੀਲੇ ਗੜਗੜਾਉਂਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿਚ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁੱਤਰ ਭਾਰਤ ਆਪਣੇ ਰਥ ’ਚ ਖੜਾ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਰਥਵਾਹਕ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, "ਅੱਜ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਉਹ ਚੜ੍ਹਦੀ ਆਵਾਜ਼ਾਂ, ਗੀਤ-ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ?" ਉਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਨ ਸ਼ਰਾਬ ਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਰਹਿ ਗਈ, ਨ ਹੀ ਲੱਬਾਨ ਤੇ ਅਗਰ ਦੀ ਸੁਗੰਧ। ਰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਹੌਲੀ ਹਿਨੌਣ, ਮਸਤ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਚੀਂਘ, ਤੇ ਰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਝੰਕਾਰ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਕਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁੱਕ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ, ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀਆਂ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚੰਦਨ, ਅਗਰ, ਤੇ ਤਾਜ਼ਾ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਉਂਦੀਆਂ ਨਹੀਂ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਵੀ ਸੋਹਣੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਪਾ ਕੇ ਘੁੰਮਣ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਦੇ, ਤੇ ਨ ਕੋਈ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, "ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ, ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਦੇ ਜਾਣ ਨਾਲ, ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਚਮਕ ਚਲੀ ਗਈ; ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਐਸਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਆਹ ਨਾਲ ਭਰੀ ਰਾਤ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਚਾਨਣ ਨਹੀਂ।" ਉਹ ਤਰਸਦੇ ਹੋਏ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਕਦੋਂ ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਵਾਪਸ ਆਵੇਗਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਤਿਉਹਾਰ ਆ ਜਾਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਵਿਚ ਬੱਦਲ ਖੁਸ਼ੀ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ?" ਉਸਨੂੰ ਅਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਸੜਕਾਂ ਉੱਤੇ ਹੁਣ ਨੌਜਵਾਨ, ਸੋਹਣੇ ਪਹਿਨਾਵਿਆਂ ਵਾਲੇ, ਮਾਣ ਨਾਲ ਤੁਰਦੇ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ। ਇੰਝ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਿਆਂ, ਭਾਰਤ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹੁਣ ਰਾਜਾ ਤੋਂ ਸੁੰਨ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੇਰ ਦੇ ਛੱਡੇ ਹੋਏ ਗੁਫਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਅੰਦਰਲੇ ਭਾਗ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਥੇ ਦੀ ਚਮਕ ਮੁੱਕੀ ਹੋਈ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬਿਨਾਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ਦਿਨ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਆਤਮ-ਸਯੰਮੀ ਭਾਰਤ, ਗਹਿਰੇ ਸੋਗ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ, ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹੰਜੂ ਲੈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ੧੧੪ਵਾਂ ਸਰਗ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਠਿਕਾਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਤੜਫਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਹੁਣ ਨੰਦਿਗ੍ਰਾਮ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਅੱਜ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਆਖਦਾ ਹਾਂ। ਉੱਥੇ, ਰਾਘਵ ਦੇ ਬਿਨਾਂ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਦੁੱਖ ਸਹਿਣਾਂਗਾ।" ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਰਾਜਾ ਤਾਂ ਸਵਰਗ ਚਲੇ ਗਏ, ਮੇਰੇ ਆਚਾਰਯ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਹਨ; ਮੈਂ ਤਾਂ ਰਾਮ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ ਹੈ।" ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਹ ਉੱਚੇ ਵਿਚਾਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀ ਤੇ ਪੂਜਨਯ ਵਸੀਸ਼ਠ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਭਾਰਤ, ਜੋ ਤੂੰ ਆਖਿਆ, ਉਹ ਬੜੀ ਸਿਫ਼ਤ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ; ਤੇਰੇ ਭਰਾ-ਪਿਆਰ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲੀਆਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਯੋਗ ਹਨ।" ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਕੌਣ ਤੈਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਸਾਕਿਆਂ ਨਾਲ ਨਿਭਦਾ ਹੈ, ਭਰਾ-ਪਿਆਰ ਵਿਚ ਅਟੱਲ ਹੈ, ਤੇ ਉੱਚੇ ਰਾਹ ਤੇ ਤੁਰਦਾ ਹੈ?" ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਇਹ ਮਨ-ਭਾਵਣੀਆਂ ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਰਥਵਾਹਕ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਮੇਰਾ ਰਥ ਜੋਤੋ।" ਉਸ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਮਿੱਠੜੇ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਭਾਰਤ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਤੇਜ਼ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਦਿਲ ਵਿਚ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਲੈ ਕੇ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਨਿਕਲ ਪਏ। ਅੱਗੇ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਨੰਦਿਗ੍ਰਾਮ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪਏ। ਉਹ ਫੌਜ, ਜੋ ਬਿਨਾਂ ਬੁਲਾਏ ਹੀ, ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਤੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ, ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਸੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਨਿਕਲ ਪਈ। ਭਾਰਤ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਨੇਕ ਤੇ ਪਿਆਰ ਭਰਿਆ ਸੀ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨੰਦਿਗ੍ਰਾਮ ਵੱਲ ਗਿਆ। ਰਥ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਪੈਰੀਂ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਖੜਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖੀਆਂ। ਨੰਦਿਗ੍ਰਾਮ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਤੁਰੰਤ ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਰਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਰਾਜ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਵਲੋਂ ਮੈਨੂੰ ਤਿਆਗ ਵਾਂਗ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਖੜਾਵਾਂ ਇਸ ਦੇ ਭਲੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।" ਭਾਰਤ ਨੇ ਖੜਾਵਾਂ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਸਾਰੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਖੜਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਛਤਰੀ ਜਲਦੀ ਰੱਖੋ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਆਚਾਰਯ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਧਰਮ ਰਾਜ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।" "ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਤਿਆਗ ਮਿੱਤਰਤਾ ਵਿਚ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਘਵ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਤੱਕ ਸੰਭਾਲਾਂਗਾ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇਹ ਖੜਾਵਾਂ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਰਾਮ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਖੜਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਾਂਗਾ। ਫਿਰ, ਆਪਣੇ ਭਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਮੈਂ ਰਾਜ ਆਪਣੇ ਆਚਾਰਯ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿਆਂਗਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਲੱਗ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇਹ ਖੜਾਵਾਂ, ਰਾਜ ਅਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਪਾਪ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਜਦੋਂ ਕਕੁਤਸਥ ਰਾਜਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੋਵੇਗਾ, ਲੋਕ ਖੁਸ਼ ਹੋਣਗੇ, ਮੇਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਯਸ਼ ਰਾਜ ਤੋਂ ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਹੋਵੇਗਾ।" ਇੰਝ ਵਿਛੋੜੇ ਤੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਭਾਰਤ ਨੰਦਿਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਛਾਲਿਆਂ ਦੇ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਜਟਾਓਂ ਵਾਲਾ, ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਂਗ ਸਜਿਆ, ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਨੰਦਿਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸਿਆ।