ਅਯੋਧਿਆ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੇਖੀ ਜੋ ਕਿਸੇ ਖੰਡਰ ਹੋਏ ਖੂਹ ਵਾਂਗ ਸੀ—ਜਿਸ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਚਿਰ ਗਈ ਸੀ, ਪਤਨ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਬਰਤਨ ਪਏ ਸਨ, ਪਾਣੀ ਮੁੱਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਸਭ ਕੁਝ ਢਹਿ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਅਜਿਹੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਧਨੁਸ਼, ਜੋ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਬਲਵਾਨ ਨੇ ਤਾਣਿਆ ਹੋਵੇ, ਹੁਣ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਕੱਟ ਕੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਦੀ ਤਾਰ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਉਸ ਕੁੜੀ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਅਚਾਨਕ ਕਿਸੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਘੁੜਸਵਾਰ ਨੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਉਲਟ ਕੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਉਹ ਬੇਸਹਾਰਾ ਅਤੇ ਨਿਰਬਲ ਹੋਵੇ। ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਹਾਲਤ ਉਸ ਵੱਡੇ ਜਲਾਸ਼ਯ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਪਾਣੀ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਵੱਡੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਤੇ ਕਛੂਏ ਪਏ ਹੋਣ, ਪਰ ਕੰਢੇ ਟੁੱਟ ਗਏ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਕਮਲ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹੋਣ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਉਸ ਦੁਖੀ, ਗਹਿਣਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਇਸਤਰੀ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੇਲ ਜਾਂ ਸੁਗੰਧ ਵਰਤਣ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜੋ ਮੀਂਹ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਘਣੇ ਕਾਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਜਦ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਘਣਤਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਓਟ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁੱਤ੍ਰ ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਰਥਵਾਹਕ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਅੱਜ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿਚ ਉਹ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਰਾਗ ਰਾਗਣੀਆਂ ਅਤੇ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੀ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦੀ ਸੀ? ਸ਼ਰਾਬ, ਮਾਲਾਵਾਂ, ਧੂਪ ਅਤੇ ਅਗਰ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ? ਰਥਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ, ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਹੌਲੀ ਹਿਨ੍ਹਿਨਾਹਟ, ਮਸਤ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਚੀਕ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ, ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜ਼ਵਾਲਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।" "ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਹੋਈਆਂ ਨੌਜਵਾਨ ਔਰਤਾਂ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚੰਦਨ, ਅਗਰ ਅਤੇ ਤਾਜ਼ੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸਜਾਉਂਦੀਆਂ। ਨੌਜਵਾਨ ਪੁਰਸ਼ ਸੋਹਣੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਪਾ ਕੇ ਘੁੰਮਣ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਅਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਕੋਈ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਦੇ ਜਾਣ ਨਾਲ, ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਚਮਕ ਚਲੀ ਗਈ ਹੈ; ਅਯੋਧਿਆ ਹੁਣ ਚਮਕਦੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਖ ਨਾਲ ਰਹਿ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਚਮਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।" "ਕਦੋਂ ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਵਾਪਸ ਆਵੇਗਾ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਡਾ ਤਿਉਹਾਰ ਖੁਸ਼ੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਠੰਡਕ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਅਯੋਧਿਆ ਦੁਬਾਰਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇਗੀ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਸੜਕਾਂ ਉੱਤੇ ਸੋਹਣੇ, ਰੰਗੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਨਹੀਂ ਰਹੀ।" ਇਹ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਿਆਂ, ਭਾਰਤ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਹੁਣ ਰਾਜਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ, ਉਸ ਗੁਫਾ ਵਾਂਗ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ੇਰ ਛੱਡ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਮਹਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਬਿਨਾ ਸੂਰਜ ਦੇ ਦਿਨ, ਜਦੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਆਤਮ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਭਾਰਤ, ਗਹਿਰੀ ਉਦਾਸੀ ਵਿੱਚ, ਅੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੰਝੂ ਵਗਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ੧੧੪ਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ, ਜਦ ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਵਸਾ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਾ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਮੈਂ ਹੁਣ ਨੰਦੀਗ੍ਰਾਮ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਆਖਦਾ ਹਾਂ। ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਰਾਘਵ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਦੁੱਖ ਸਹਿਣ ਕਰਾਂਗਾ। ਰਾਜਾ (ਦਸ਼ਰਥ) ਤਾਂ ਸਵਰਗ ਸਿਧਾਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ (ਵਸੀਸ਼ਠ) ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਨ; ਮੈਂ ਰਾਮ ਦੇ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹੀ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ ਹੈ।" ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਹ ਉੱਚ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਪੂਜਾਰੀ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਭਾਰਤ, ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਆਖਿਆ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਚਿਤ ਅਤੇ ਸਰਾਹਣਯੋਗ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਇਹ ਬਚਨ ਭਰਾਤਾ ਪ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਲਈ ਬਿਲਕੁਲ ਢੁੱਕਵੇਂ ਹਨ। ਕੌਣ ਤੈਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਚਾ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਭਰਾਤਾ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਅਟੱਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਤੁਰਦਾ ਹੈ?" ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਇਹ ਚੰਗੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਥਵਾਹਕ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮੇਰਾ ਰਥ ਜੋਤੋ।" ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਨਾਲ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਜਲਦੀ ਹੀ, ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਤੇਜ਼ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੂਜਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਨੰਦੀਗ੍ਰਾਮ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ। ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਨੰਦੀਗ੍ਰਾਮ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪਏ। ਪਿਛੋਂ, ਬਿਨਾ ਸੱਦੇ, ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਫੌਜ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰਵਾਸੀਆਂ ਸਮੇਤ ਨਿਕਲ ਪਈ। ਭਾਰਤ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਰਥ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੜਾਓਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨੰਦੀਗ੍ਰਾਮ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਨੰਦੀਗ੍ਰਾਮ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਤੁਰੰਤ ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਰਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਇਹ ਰਾਜ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਵਿਅਰਥਤਾ ਵਾਂਗ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਇਹ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੇ ਖੜਾਓਂ ਇਸ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦਾ ਭਾਰ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹਨ।" ਭਾਰਤ ਨੇ ਰਾਮ ਦੇ ਖੜਾਓਂ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਖੜਾਓਂ ਉੱਤੇ ਛਤਰੀ ਰੱਖੋ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਨਾਲ ਧਰਮ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।" "ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਨੇ ਇਹ ਵਿਅਰਥਤਾ ਮੈਨੂੰ ਮਿੱਤਰਤਾ ਵਿੱਚ ਸੌਂਪੀ ਹੈ; ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਘਵ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਤੱਕ ਸੰਭਾਲਾਂਗਾ। ਜਦ ਮੈਂ ਇਹ ਜਲਦੀ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਮੈਂ ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਖੜਾਓਂ ਸਮੇਤ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਾਂਗਾ। ਫਿਰ, ਆਪਣੇ ਭਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਰਾਜ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਜਦ ਮੈਂ ਇਹ ਖੜਾਓਂ ਅਤੇ ਰਾਜ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਅਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਵੀ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ।" "ਜਦ ਕਕੁਤਸਥ (ਰਾਮ) ਦਾ ਰਾਜਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੋਵੇਗਾ, ਲੋਕ ਖੁਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣਗੇ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਯਸ਼ ਰਾਜ ਤੋਂ ਚੌਗੁਣੀ ਹੋਵੇਗੀ।" ਇੰਝ ਸੋਚਦਿਆਂ, ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਭਾਰਤ ਨੇ ਨੰਦੀਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਸੋਗ ਵਿੱਚ, ਪਰ ਧਰਮ ਨਾਲ ਰਾਜ ਸੰਭਾਲਿਆ।