ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਦਿਰਾ ਪੀਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਥਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਹੁਣ ਨਾ ਤਾਂ ਸਫਾਈ ਰਹੀ, ਨਾ ਹੀ ਕਦੇ ਦੀ ਰੌਣਕ, ਸਿਰਫ਼ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਖਾਲੀ ਪਿਆਲੇ ਪਏ ਹਨ, ਤੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ—ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਯੋਧਿਆ ਵੀ ਸੁੰਨੀ ਸੁੰਨੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਖੁਦਾਈ ਹੋਈ ਕੂਹੜੀ, ਜਿਸਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਚੀਰ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਪਾਣੀ ਮੁੱਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਟੁੱਟੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ, ਢਹਿ ਗਈ ਹੋਵੇ—ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਤਣੀ ਹੋਇਆ ਧਨੁਸ਼, ਜੋ ਕਿਸੇ ਬਲਵਾਨ ਨੇ ਖਿੱਚਿਆ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਹੁਣ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਕੱਟ ਕੇ ਜਮੀਨ ਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਤੰਤ ਟੁੱਟ ਗਈ ਹੋਵੇ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਵੀ ਢਹਿ ਪਈ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਉਸ ਕੁੜੀ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਰੋਧੀ ਘੁੜਸਵਾਰ ਅਚਾਨਕ ਛੱਡ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸਦੇ ਗਹਿਣੇ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ, ਤੇ ਉਹ ਬੇਸਹਾਰਾ ਤੇ ਨਿਰਬਲ ਪਈ ਹੋਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਸਰੋਵਰ, ਜਿਸਦਾ ਪਾਣੀ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਤੇ ਕਛੂਏ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਸਦੇ ਕੰਢੇ ਟੁੱਟ ਗਏ ਹੋਣ, ਕਮਲ ਮੁੱਕ ਗਏ ਹੋਣ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਯੋਧਿਆ ਵੀ ਸੁੱਕ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਇਸ ਔਰਤ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪਸੀਜੀ ਹੋਈ, ਗਹਿਣਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਹੂਣ, ਤੇਲ-ਛਿੜਕਣ ਤੋਂ ਰੋਕੀ ਹੋਈ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਸੁੰਨੀ ਪਈ ਹੋਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਮੋਟੀਆਂ ਕਾਲੀਆਂ ਘਟਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਚਮਕ ਵੀ ਲੁਕ ਗਈ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ ਆਪਣੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਹੋਇਆ, ਚਾਲਕ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਅੱਜ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਧੁਨੀਆਂ, ਗੀਤਾਂ ਤੇ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੀ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦੀ ਸੀ?” ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਮਦਿਰਾ ਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਹੁਣ ਮੁੱਕ ਗਈ ਹੈ, ਲੋਬਾਨ ਤੇ ਅਗਰ ਦੀ ਮਹਿਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਸੁੰਦਰ ਰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਘੰਟੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਹੌਲੀ ਹਿਨ੍ਹਿਨਾਹਟ, ਮਸਤ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਚੀਕ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਦਾਰ ਆਵਾਜ਼ਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। “ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀਆਂ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚੰਦਨ, ਅਗਰ ਜਾਂ ਤਾਜ਼ੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਉਂਦੀਆਂ ਨਹੀਂ। ਸੋਹਣੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੇ ਨੌਜਵਾਨ ਵੀ ਹੁਣ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਘੁੰਮਣ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਦੇ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਮੇਲੇ ਜਾਂ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ, ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ, ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਚਮਕ ਚਲੀ ਗਈ ਹੈ; ਅਯੋਧਿਆ ਹੁਣ ਉਸ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਖ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਚਮਕ ਨਹੀਂ। “ਕਦੋਂ ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਵਾਪਸ ਆਏਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਤਿਉਹਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲੇਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਵਿਚ ਬਦਲਾਂ ਦੀ ਬਰਖਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ? ਹੁਣ ਤਾਂ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਸੜਕਾਂ ਉੱਤੇ ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ, ਜੋ ਸੋਹਣੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਾ ਕੇ, ਮਾਣ ਨਾਲ ਤੁਰਦੇ ਸਨ, ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ।” ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਆਖਦਿਆਂ, ਭਰਤ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਹੁਣ ਰਾਜਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਸਿੰਘ ਵਲੋਂ ਛੱਡੀ ਹੋਈ ਗੁਫਾ। ਫੇਰ, ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਿਲਾਂ ਨੂੰ ਚਮਕ ਤੋਂ ਸੁੰਨੇ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਬਿਨਾ ਸੂਰਜ ਦੇ ਦਿਨ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਿਆਣੇ ਤੇ ਸੰਜਮੀ ਭਰਤ ਨੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੰਜੂ ਵਗਾ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇਕ ਸੌ ਚੌਦਵਾਂ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਯੋਧਿਆ 'ਚ ਠਿਕਾਣਾ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪਸੀਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਹੁਣ ਮੈਂ ਨੰਦਿਗ੍ਰਾਮ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਆਖਦਾ ਹਾਂ। ਉਥੇ ਮੈਂ ਰਾਘਵ ਦੇ ਬਿਨਾ ਇਹ ਸਾਰਾ ਦੁੱਖ ਸਹਿਣਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਤਾਂ ਸਵਰਗ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ, ਮੇਰੇ ਆਚਾਰਯ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਨ; ਮੈਂ ਤਾਂ ਰਾਮ ਦੇ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਾਂਗਾ, ਉਹੀ ਮਹਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ ਹੈ।” ਭਰਤ ਦੇ ਇਹ ਉੱਚੇ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੂਜਾਰੀ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਭਰਤ, ਜੋ ਤੂੰ ਆਖਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਚਮੁੱਚ ਵਧਾਈ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ; ਤੇਰੇ ਇਹ ਬਚਨ ਭਰਾਵਾਂ ਲਈ ਪਿਆਰ 'ਚੋਂ ਉਪਜੇ ਹਨ, ਇਹ ਤੇਰੇ ਲਈ ਬਿਲਕੁਲ ਢੁਕਵਾਂ ਹਨ। ਕੌਣ ਤੈਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ, ਜੋ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਨਿਭਦਾ ਹੈ, ਭਰਾਵਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੀਤ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਉੱਚੇ ਰਾਹ ਤੇ ਤੁਰਦਾ ਹੈ?” ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਇਹ ਸੁਹਣੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ ਨੇ ਰਥਵਾਹਕ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਮੇਰਾ ਰਥ ਜੋਤੋ।” ਖੁਸ਼ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ, ਉਸਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਨਾਲ ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਭਰਤ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਦੋਵੇਂ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਨਾਲ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਤੇ ਪੂਜਾਰੀਆਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲ ਪਏ। ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੂਰਬ ਵੱਲ, ਨੰਦਿਗ੍ਰਾਮ ਦੀ ਦਿਸਾ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪਏ। ਉਹ ਫੌਜ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਰਥਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਸੀ, ਅਣਬੁਲਾਏ ਹੀ ਭਰਤ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਨਗਰ-ਵਾਸੀਆਂ ਸਮੇਤ ਨਿਕਲ ਪਈ। ਭਰਤ, ਜੋ ਧਰਮਵਾਨ ਤੇ ਭਰਾਵਾਂ ਲਈ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਰਥ 'ਤੇ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਜੁੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਰੱਖ ਕੇ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨੰਦਿਗ੍ਰਾਮ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਨੰਦਿਗ੍ਰਾਮ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਤੁਰੰਤ ਰਥ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰੀਆ ਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, “ਇਹ ਰਾਜ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਤਿਆਗ ਕਰਕੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਇਹ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਜੁੱਤੀਆਂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦਾ ਭਾਰ ਢੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।” ਭਰਤ ਨੇ ਤਿਆਗ ਦੀਆਂ ਜੁੱਤੀਆਂ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਧਾਰ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਨਗਰ-ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਜੁੱਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਛਤਰੀ ਜਲਦੀ ਰੱਖੋ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਮੇਰੇ ਆਚਾਰਯ ਦੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਨਾਲ, ਧਰਮ ਰਾਜ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮਿੱਤਰਤਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤਿਆਗ ਸੌਂਪਿਆ ਹੈ; ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਘਵ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਤੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਾਂਗਾ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇਹ ਜੁੱਤੀਆਂ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਤਦ ਮੈਂ ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਜੁੱਤੀਆਂ ਸਮੇਤ ਨਿਹਾਰਾਂਗਾ। “ਫਿਰ, ਆਪਣੇ ਭਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਰਾਜ ਆਪਣੇ ਆਚਾਰਯ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿਆਂਗਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਲੱਗ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਜੁੱਤੀਆਂ ਤੇ ਰਾਜ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿਆਂਗਾ, ਮੈਨੂੰ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗੀ। ਜਦੋਂ ਕਕੁਤਸਥ ਰਾਜਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੋਵੇਗਾ, ਲੋਕ ਖੁਸ਼ ਹੋਣਗੇ, ਮੇਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਯਸ਼ ਰਾਜ ਤੋਂ ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਹੋਵੇਗਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣਾ ਫਰਜ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਜ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਮੀਦ ਰੱਖੀ ਕਿ ਰਾਮ ਜੀ ਜਲਦੀ ਵਾਪਸ ਆਉਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਸਕੇ।