ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਯ ਨੂੰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਐਸਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਜੰਗ ਲੜੀ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਦੀ ਫੌਜ ਦਾ ਸਾਰਾ ਹਥਿਆਰ-ਸਾਜ਼ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਘੋੜੇ, ਰਥ ਤੇ ਝੰਡੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਯੋਧੇ ਮਾਰੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹੋਣ, ਤੇ ਫੌਜ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਉਸ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਝੱਗਦਾਰ ਤੇ ਗੂੰਜਦਾਰ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਠੰਢੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਦੀ ਧੁਨ ਮੁੱਕ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਅਯੋਧਿਆ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਯਗਯ-ਵੇਦਿਕਾ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਯਜਮਾਨ ਤੇ ਪੁਜਾਰੀ ਛੱਡ ਚੁੱਕੇ ਹੋਣ, ਤੇ ਸੋਮਾ-ਯਗਯ ਦੇ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ, ਉਹ ਥਾਂ ਸੁੰਨ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਗਊ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਝੁੰਡ ਵਿੱਚ ਖੜੀ ਹੋ ਕੇ ਚਰਾਈ ਲੱਭ ਰਹੀ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰਮੌਰ ਬਲਦ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਗੂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ। ਅਯੋਧਿਆ ਇਕ ਨਵੀਂ ਮੋਤੀ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸੋਹਣੇ, ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਗੁੰਦੇ ਹੋਏ ਮੋਤੀ ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ ਹੋਣ, ਤੇ ਮਾਲਾ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਤਾਰਾ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜੋ ਅਚਾਨਕ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਹੋਵੇ, ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਗੁਆ ਬੈਠਾ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਘਟਣ ਕਾਰਨ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆ ਪਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਜੰਗਲ ਦੀ ਲਤਾ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜੋ ਵਸੰਤ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਮਸਤ ਭੌਰਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਤੇਜ਼ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਤੇ ਥੱਕ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਅਯੋਧਿਆ ਅਸਮਾਨ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਬੱਦਲਾਂ ਨੇ ਚੰਨ ਤੇ ਤਾਰੇ ਓਹਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ; ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਿਥੇ ਹਟਾਂ ਤੇ ਦੁਕਾਨਾਂ ਬੰਦ ਹੋਣ, ਤੇ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥ ਵੀ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ ਹੋਣ। ਉਹ ਮੈਫ਼ਿਲ ਦੀ ਥਾਂ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਹੁਣ ਕੋਈ ਸਫਾਈ ਨਹੀਂ, ਸਾਰੇ ਕੌਪੇ ਟੁੱਟੇ ਤੇ ਖਾਲੀ ਪਏ ਹੋਣ, ਤੇ ਜਿਹੜੇ ਮੌਜਾਂ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਚਲੇ ਗਏ ਹੋਣ। ਉਹ ਖੂਹ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਚੀਰੀ ਹੋਈ ਤੇ ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ, ਵਾਸਨ ਟੁੱਟੇ ਪਏ ਹੋਣ, ਪਾਣੀ ਮੁੱਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਖੂਹ ਵੀ ਢਹਿ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਵੱਡਾ ਧਨੁਸ਼ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਨੇ ਤਾਣਿਆ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਕੱਟ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਤਾਂਗ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਬਹਾਦਰ ਘੋੜਸਵਾਰ ਛੱਡ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹਦੇ ਗਹਿਣੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ, ਤੇ ਉਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਬੇਸਹਾਰਾ ਰਹਿ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਵੱਡੇ ਜਲਾਸ਼ਯ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਿੱਥੇ ਕਈ ਵੱਡੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਤੇ ਕਛੂਏ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਕੰਢੇ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ, ਤੇ ਕਮਲ ਮੁੱਕ ਗਏ ਹੋਣ। ਉਹ ਔਰਤ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜੋ ਦੁੱਖੀ, ਗਹਿਣਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਦੁਖ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਰਹੀ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਕੋਈ ਉੰਗੂਠਾ ਜਾਂ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਉਹ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੀਂਹ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਘਣੇ ਬੱਦਲ ਓਹਲੇ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਨੀਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ, ਆਪਣੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਰਥਵਾਨ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਅੱਜ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਉਹ ਡੂੰਘੀ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਭਰੀ ਗਾਇਕੀ ਤੇ ਵਾਦ-ਵਾਦਨ ਦੀ ਧੁਨ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਸੁਣਾਈ ਦੇ ਰਹੀ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦੀ ਸੀ? ਸ਼ਰਾਬ ਤੇ ਹਾਰਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਹੁਣ ਮਿੱਟ ਗਈ ਹੈ, ਤੇ ਲੱਬੇ ਲੱਬੇ ਅਗਰਬੱਤੀ ਤੇ ਅਲੋਹ ਦੀ ਮਹਿਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ।" ਭਰਤ ਫਿਰ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਵਧੀਆ ਰਥਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ, ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਹੌਲੀ ਵਿਗੁਣ, ਮਸਤ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਗੱਜ, ਤੇ ਵੱਡੇ ਰਥਾਂ ਦੀ ਖੜਕ, ਹੁਣ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਾਸਤੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਨੌਜਵਾਨ ਔਰਤਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚੰਦਨ, ਅਗਰ ਤੇ ਤਾਜ਼ੇ ਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸਜਾਉਂਦੀਆਂ। ਪੁਰਸ਼ ਸੋਹਣੇ ਹਾਰ ਪਾ ਕੇ ਘੁੰਮਣ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਤਿਉਹਾਰ ਨਹੀਂ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ, ਸਭ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਹਨ।" "ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ, ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਚਮਕ ਚਲੀ ਗਈ ਹੈ; ਅਯੋਧਿਆ ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਖ ਨਾਲ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੀ। ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਕਦੋਂ ਵਾਪਸ ਆਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਤਿਉਹਾਰ, ਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲੇ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲ ਠੰਢਕ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ?" "ਹੁਣ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਸੜਕਾਂ ਉੱਤੇ ਸੋਹਣੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾਏ ਨੌਜਵਾਨ, ਗੌਰਵ ਨਾਲ ਤੁਰਦੇ, ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ।" ਇੰਝ ਕਈ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਭਰਤ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ, ਜੋ ਹੁਣ ਰਾਜਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਸੀ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਸ ਗੁਫਾ ਵਾਂਗ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ੇਰ ਛੱਡ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਦੋਂ ਭਰਤ ਨੇ ਮਹਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵੇਖੇ, ਜੋ ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਤੋਂ ਸੁੰਨ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਉਹ ਦਿਨ ਵਾਂਗ ਜਿਹੜਾ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਜਿਥੇ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਤਾਂ ਸਵੈ-ਸੰਯਮੀ ਭਰਤ ਦਾ ਦਿਲ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਜੂ ਲੈ ਆਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ 114ਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਵਸਾ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਹੁਣ ਮੈਂ ਨੰਦਿਗ੍ਰਾਮ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਅੱਜ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਆਖਦਾ ਹਾਂ। ਉਥੇ, ਮੈਂ ਰਾਘਵ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਦੁੱਖ ਸਹਿਣਾਂਗਾ।" "ਰਾਜਾ ਸਵਰਗ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਅਗਵਾਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਨ; ਮੈਂ ਰਾਮ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਾਂਗਾ ਕਿ ਉਹ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਰਾਜ ਕਰੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹੀ ਵੱਡਾ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ ਹੈ।" ਭਰਤ ਦੇ ਇਹ ਉੱਚ-ਵਿਚਾਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀ ਤੇ ਮੁੱਖ ਪੂਜਾਰੀ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਭਰਤ, ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਆਖਿਆ, ਉਹ ਵਾਕਈ ਸ਼ਲਾਘਾ ਯੋਗ ਹੈ; ਭਰਾ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਇਹ ਬਚਨ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਸਹੀ ਹਨ। ਕੌਣ ਤੁਹਾਡੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ, ਜੋ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਨਿਭਦੇ ਹੋ, ਭਰਾ-ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੋ, ਤੇ ਉੱਚੇ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਤੁਰਦੇ ਹੋ?" ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਇਹ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਭਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨ, ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਥਵਾਨ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮੇਰਾ ਰਥ ਜੋੜੋ।" ਖੁਸ਼ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ, ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨਾਲ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ। ਫਿਰ, ਭਰਤ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਦੋਵੇਂ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਨਾਲ, ਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਤੇ ਪੂਜਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਤੇਜ਼ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਨਿਕਲ ਪਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਆਦਿ ਵੱਡੇ ਤੇ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੂਰਬ ਵੱਲ, ਨੰਦਿਗ੍ਰਾਮ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਏ। ਉਹ ਫੌਜ, ਜਿਸਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਭਰਤ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਨਗਰ-ਵਾਸੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਨਿਕਲ ਪਈ। ਭਰਤ, ਜੋ ਸੱਚੇ ਤੇ ਭਰਾ-ਪਿਆਰ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਖੜਾਵਾਂ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨੰਦਿਗ੍ਰਾਮ ਵੱਲ ਤੁਰ ਚਲੇ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਨੰਦਿਗ੍ਰਾਮ ਪਹੁੰਚੇ, ਤੁਰੰਤ ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਰ ਗਏ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ...