ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸੀ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਅਜਿਹੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਯਜਨ ਦੀ ਅੱਗ, ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਪਰ ਧੂੰਏ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਵਨ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਅੱਗ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਬੁੱਝ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਯੋਧਿਆ ਦੀ ਭਾਲ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਫੌਜ ਵਰਗੀ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਸਾਜੋ-ਸਾਮਾਨ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕੇ, ਘੋੜੇ, ਰਥ ਤੇ ਝੰਡੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੇ, ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਫੌਜ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿਚ ਪਈ ਹੋਈ ਹੋਵੇ। ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਝੱਗਦਾਰ ਤੇ ਗੂੰਜਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਹੌਲੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਕੇ ਸੁੰਨ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਯਜਨ ਦੀ ਵੇਦੀ ਵਾਂਗ, ਜਿਸਨੂੰ ਪੂਜਾਰੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਮਕਦਾਰ ਹਵਨ ਸਮੱਗਰੀ ਛੱਡ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਤੇ ਸੋਮਾ-ਯਜਨ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਇੱਕ ਗਾਂ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਝੁੰਡ ਵਿੱਚ ਖੜੀ ਦੁਖੀ ਹੈ, ਤਾਜ਼ਾ ਘਾਹ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੀ, ਨਰ-ਗਾਂ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡੀ ਹੋਈ, ਆਪਣੇ ਨੇਤਾ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੀ। ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਮੋਤੀ ਮਾਲਾ ਵਾਂਗ, ਜਿਸਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚਮਕਦਾਰ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਮੋਤੀ ਵੱਖ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਣ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਤਾਰਾ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਅਚਾਨਕ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਅਤੇ ਵਿਸਤਾਰ ਗੁਆ ਬੈਠਾ, ਆਪਣੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆ ਡਿੱਗਿਆ। ਇੱਕ ਲਤਾ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਬਸੰਤ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਹੁਣ ਜਲਦੀ ਆਈ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਕੇ ਨਾਸ ਹੋ ਗਈ। ਆਸਮਾਨ ਵਾਂਗ, ਜਿਸਨੂੰ ਬੱਦਲਾਂ ਨੇ ਢੱਕ ਲਿਆ ਹੈ, ਚੰਦ ਤੇ ਤਾਰੇ ਲੁਕ ਗਏ ਹਨ; ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ, ਜਿਸਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਤੇ ਦੁਕਾਨਾਂ ਬੰਦ ਹਨ, ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਮੰਦ ਹੋ ਗਈ। ਇੱਕ ਮੈਖਾਨਾ ਵਾਂਗ, ਜਿਸਨੂੰ ਕੋਈ ਨਾ ਸਾਫ ਕਰਦਾ, ਵਧੀਆ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਟੁੱਟੇ ਕੌਪ ਅਤੇ ਖਾਲੀ ਪਿਆਲੇ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਪਏ ਹਨ, ਤੇ ਮਹਿਫਲਾਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਖੁੰਡਰ ਹੋਇਆ ਕੂਆਂ ਵਾਂਗ, ਜਿਸਦੀ ਧਰਤੀ ਚੀਰੀ ਹੋਈ ਤੇ ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ, ਟੁੱਟੇ ਬਰਤਨ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ, ਪਾਣੀ ਖਤਮ, ਕੁਆਂ ਢਹਿ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਧਨੁਸ਼ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਕਦੇ ਤਾਕਤਵਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਤਾਣਿਆ ਗਿਆ, ਹੁਣ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਕੱਟ ਕੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ, ਤੰਤੂ ਟੁੱਟ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਵਾਂਗ, ਜਿਸਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿਚ ਸੂਰਵੀਰ ਘੁੜਸਵਾਰ ਇੱਕ ਲਮ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਗਿਆ, ਉਸਦੇ ਗਹਿਣੇ ਉਤਰ ਗਏ, ਉਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਬੇਸਹਾਰਾ ਰਹਿ ਗਈ। ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਰੋਵਰ ਵਾਂਗ, ਜਿਸਦਾ ਪਾਣੀ ਸੁੱਕ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਵੱਡੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਤੇ ਕਛੂਏ ਸੀ, ਕੰਢੇ ਟੁੱਟ ਗਏ, ਕਮਲ ਮੁਰਝਾ ਗਏ। ਇੱਕ ਔਰਤ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਦੁੱਖੀ ਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਦੁਖ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜਦੀ, ਇਤਰ ਵਰਤਣ ਤੋਂ ਮਨਾਹੀ ਹੋਈ, ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਮੀਂਹ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਗੂੜ੍ਹੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁੱਤਰ ਭਾਰਤ, ਆਪਣੇ ਰਥ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਰਥਵਾਨ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਲੱਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕਿਉਂ ਅੱਜ ਆਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਗੂੰਜਦਾਰ ਗਾਇਕੀ ਅਤੇ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੀ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦੀ ਸੀ?" "ਸ਼ਰਾਬ ਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਹੁਣ ਮਿੱਟ ਗਈ ਹੈ, ਧੂਪ ਤੇ ਅਗਰ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਵੀ ਹਰ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਰਥਾਂ ਦੀ ਖੜਕ, ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਹੌਲੀ ਹਿੰਮਹਿੰਮ, ਮਸਤ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਚੀਕ, ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਮ ਦੇ ਜਾ ਚਲੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਸੁੰਨ ਹੋ ਗਿਆ।" "ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ, ਨੌਜਵਾਨ ਔਰਤਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚੰਦਨ, ਅਗਰ ਅਤੇ ਤਾਜ਼ੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸਜਾਉਂਦੀਆਂ। ਵਧੀਆ ਮਾਲਾਵਾਂ ਪਹਿਨੇ ਆਦਮੀ ਵੀ ਸੈਰ ਕਰਨ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਦੇ, ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਤਿਉਹਾਰ ਨਹੀਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਕੋਈ ਰਾਮ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।" "ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ, ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਚਮਕ ਚਲੀ ਗਈ ਹੈ; ਆਯੋਧਿਆ ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਖ ਨਾਲ ਰਹਿ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਚਮਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।" "ਕਦੋਂ ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਵਾਪਸ ਆਵੇਗਾ, ਵੱਡੇ ਤਿਉਹਾਰ ਵਾਂਗ, ਆਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲ ਆ ਕੇ ਰਾਹਤ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ?" "ਆਯੋਧਿਆ ਦੇ ਮੁੱਖ ਰਸਤੇ ਹੁਣ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਸੁੰਦਰ ਵਸਤ੍ਰ ਪਾ ਕੇ ਮਾਣ ਨਾਲ ਤੁਰਦੇ ਸਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਭਾਰਤ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ, ਜੋ ਹੁਣ ਰਾਜਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ, ਸ਼ੇਰ ਵਲੋਂ ਛੱਡੀ ਹੋਈ ਗੁਫਾ ਵਾਂਗ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਨੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਹੁਣ ਕੋਈ ਚਮਕ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਬਿਨਾਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ਦਿਨ ਹੋਵੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੰਜਮਵਾਨ ਭਾਰਤ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ ਨਾਲ ਰੋ ਪਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਇੱਕ ਸੌ ਚੌਦਵਾਂ ਸਰਗ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਠਿਕਾਣਾ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਆਪ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਮੈਂ ਹੁਣ ਨੰਦੀਗ੍ਰਾਮ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਉੱਥੇ, ਮੈਂ ਰਾਘਵ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਦੁੱਖ ਸਹਿਣਗਾ।" "ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਾ ਸਵਰਗ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ, ਮੇਰੇ ਆਚਾਰਯ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਨ; ਮੈਂ ਰਾਮ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ ਹਨ।" ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਹ ਉੱਚ ਆਦਰਯੋਗ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਤੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਭਾਰਤ, ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ; ਭਰਾ-ਪਿਆਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਇਹ ਬਚਨ ਤੁਹਾਡੇ ਯੋਗ ਹਨ।" "ਕੌਣ ਤੁਹਾਡੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ, ਤੁਸੀਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਸਬੰਧੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਭਾਉ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਭਰਾ-ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੋ, ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਤੁਰਦੇ ਹੋ।" ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਇਹ ਪਸੰਦ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਥਵਾਨ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮੇਰਾ ਰਥ ਜੋਤੋ।" ਖੁਸ਼ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮਹਾਨ ਭਾਰਤ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਨਾਲ ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਤੇ ਭਾਰਤ, ਦੋਵੇਂ ਉੱਚੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਤੇ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਨੰਦੀਗ੍ਰਾਮ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਆਦਿ ਵੱਡੇ ਤੇ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਨੰਦੀਗ੍ਰਾਮ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਫੌਜ, ਜੋ ਬਿਨਾਂ ਸੱਦੇ, ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਸੀਆਂ ਸਮੇਤ ਨੰਦੀਗ੍ਰਾਮ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਈ। ਧਰਮਾਤਮਾ, ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਾਰਤ, ਰਥ 'ਤੇ ਖੜੇ ਹੋਏ, ਰਾਮ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੜਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਧਾਰ ਕੇ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨੰਦੀਗ੍ਰਾਮ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਏ।