ਅਯੋਧਿਆ ਦਾ ਦਰਸ਼ ਦਿਲ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਹੁਣ ਉਸ ਪਹਾੜੀ ਨਦੀ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਘੱਟ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਧਾਰਾ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ, ਪੰਛੀ ਸੁੱਕੇ ਕਾਰਨ ਉੱਡ ਚੁੱਕੇ, ਮੱਛੀਆਂ ਤੇ ਮਗਰਮੱਛ ਛੁਪ ਗਏ, ਤੇ ਨਦੀ ਦਾ ਰਸਤਾ ਵੀ ਸਿਮਟ ਗਿਆ। ਇਹ ਉਸ ਹੋਮ ਦੀ ਲੌ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜੋ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਤਾਂ ਹੈ ਪਰ ਧੂੰਆਂ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਆਹੁਤੀ ਪੈ ਚੁੱਕਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਓਹ ਲੌ ਉੱਠ ਕੇ ਬੁਝ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫੌਜ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਵੱਡੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਫੌਜੀ ਪਹਿਰਾਵਾ ਤੋੜ ਬੈਠੀ ਹੋਵੇ, ਘੋੜੇ, ਰਥ, ਝੰਡੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ, ਵੀਰ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਤੇ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਗਈ। ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਉਸ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਫੇਣੀ ਤੇ ਗੂੰਜਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਹੌਲੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਠੰਢੀ ਪੈ ਗਈ, ਉਸਦੀ ਧੁਨ ਖਾਮੋਸ਼। ਉਹ ਮੰਡਪ ਵਾਂਗ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਯਜਮਾਨ ਤੇ ਪੂਜਾਰੀ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸੋਮਾ ਯਜਨਾ ਮੁਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖਾਲੀ ਪੈ ਗਿਆ। ਉਹ ਗਾਂ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਜੰਡ ਵਿਚ ਖੜੀ, ਚਰਾਗਾਹ ਲੱਭ ਰਹੀ, ਨਰ ਗਾਂ ਵਲੋਂ ਛੱਡੀ ਹੋਈ, ਆਪਣੇ ਅਗੂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਤਰਸ ਰਹੀ। ਮੋਤੀ ਦੀ ਨਵੀਂ ਮਾਲਾ ਵਾਂਗ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤੇ ਚਮਕਦੇ ਮੋਤੀ ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ, ਪਰ ਚਮਕ ਫਿਰ ਵੀ ਰਹਿ ਗਈ। ਤਾਰੇ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਗਿਆ, ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਖੋ ਬੈਠਾ, ਪੁੰਨ ਲਹਿ ਕੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਆ ਪਿਆ। ਬਹਾਰ ਦੇ ਅੰਤ 'ਚ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਲਤਾ, ਜਿਸ ਤੇ ਭੰਵੇ ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਸਨ, ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਗਈ, ਥੱਕ ਗਈ। ਉਹ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਬੱਦਲ ਛਾ ਗਏ, ਚੰਨ ਤੇ ਤਾਰੇ ਲੁਕ ਗਏ; ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਮੰਡੀਆਂ ਤੇ ਦੁਕਾਨਾਂ ਬੰਦ, ਤੇ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵੀ ਖਾਮੋਸ਼। ਜਿਉਂ ਮੈਫਿਲ ਦਾ ਮੈਦਾਨ, ਜਿੱਥੇ ਕਦੇ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀਆਂ ਪਿਆਲੀਆਂ ਚਮਕਦੀਆਂ ਸਨ, ਹੁਣ ਖਾਲੀ ਪੈ ਗਿਆ, ਪਿਆਲੇ ਟੁੱਟੇ ਪਏ। ਉਹ ਖੂਹ ਵਾਂਗ, ਜਿਸ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਚੀਰੀ ਹੋਈ, ਬਰਤਨ ਟੁੱਟੇ ਪਏ, ਪਾਣੀ ਮੁੱਕ ਗਿਆ, ਢਹਿ ਗਿਆ। ਵੱਡੀ ਤਣੀ ਹੋਈ ਧਨੁਸ਼ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਬਲਵਾਨਾਂ ਨੇ ਤਾਣੀ, ਹੁਣ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਕੱਟੀ ਹੋਈ, ਧਾਗਾ ਟੁੱਟਿਆ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਜਿਵੇਂ ਜਵਾਨ ਕੁੜੀ, ਜੋ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਘੁੜਸਵਾਰ ਵਲੋਂ ਛੱਡੀ ਗਈ, ਗਹਿਣੇ ਸੁੱਟੇ ਪਏ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਬੇਸਹਾਰਾ। ਵੱਡਾ ਤਲਾਬ, ਜਿਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸੁੱਕ ਗਿਆ, ਵੱਡੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਤੇ ਕਛੂਏ ਰਹਿ ਗਏ, ਕੰਢੇ ਟੁੱਟ ਗਏ, ਕਮਲ ਮੁੱਕ ਗਏ। ਉਹ ਔਰਤ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਦੁੱਖੀ, ਬਿਨਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਦੇ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸੜ ਰਹੀ, ਤੇ ਇਤਰ ਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਤੋਂ ਵੰਜੀਤ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ, ਜੋ ਮੀਂਹ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਗੂੜ੍ਹੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦਰਸਾਈ ਗਈ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਮਹਾਨ ਦਸ਼ਰਥ ਪੁੱਤਰ, ਭਾਰਤ, ਆਪਣੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਖੜਾ, ਆਪਣੇ ਰਥਵਾਹ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਅੱਜ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਉਹ ਡੂੰਘੀ ਤੇ ਮਿੱਠੀ ਸੁਰਾਂ, ਸੰਗੀਤ ਤੇ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਸਨ?" "ਸ਼ਰਾਬ ਤੇ ਫੁੱਲਮਾਲਾਵਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਮੁੱਕ ਗਈ, ਲੱਕੜ ਤੇ ਅਗਰਬੱਤੀ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਅਵਾਜ਼ਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਹਲਕੀ ਹਿੰਘਾਰ, ਮਸਤ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗੱਜਣੀਆਂ, ਤੇ ਰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ, ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦੀਆਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ।" "ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ, ਨੌਜਵਾਨ ਔਰਤਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਹੁਣ ਚੰਦਨ, ਅਗਰ ਤੇ ਤਾਜ਼ੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ। ਨੌਜਵਾਨ ਪੁਰਸ਼ ਸੋਹਣੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਪਾ ਕੇ ਸੈਰ ਲਈ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਦੇ, ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੇ ਗਮ 'ਚ ਕੋਈ ਤਿਉਹਾਰ ਨਹੀਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ।" "ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਚਮਕ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ; ਅਯੋਧਿਆ ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਟੀਆਂ ਰਾਖ ਵਾਲੀ ਰਾਤ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੀ।" "ਕਦੋਂ ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਵਾਪਸ ਆਵੇਗਾ, ਵੱਡੇ ਤਿਉਹਾਰ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਠੰਢਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ?" "ਹੁਣ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਸੜਕਾਂ ਉੱਤੇ ਨੌਜਵਾਨ, ਸੋਹਣੇ ਪਹਿਨਾਵਿਆਂ 'ਚ, ਮਾਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਤੁਰਦੇ।" ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਿਆਂ ਭਾਰਤ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਹੁਣ ਰਾਜਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਸੀ, ਲਾਇਨ ਵਲੋਂ ਛੱਡੀ ਗੁਫਾ ਵਾਂਗ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵੇਖੇ, ਜਿੱਥੇ ਚਮਕ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਜਿਵੇਂ ਬਿਨਾ ਸੂਰਜ ਦੇ ਦਿਨ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਧੀਰਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਦਾ ਦਿਲ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ 'ਚ ਹੰਜੂ ਆ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ੧੧੪ਵਾਂ ਸਰਗ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਵਸਾ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਹੁਣ ਨੰਦੀਗ੍ਰਾਮ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਅੱਜ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਉਥੇ, ਮੈਂ ਰਾਘਵ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਦੁੱਖ ਸਹਿਣਗਾ।" "ਰਾਜਾ ਸਵਰਗ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ, ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਨ; ਮੈਂ ਰਾਮ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਉਹ ਆ ਕੇ ਰਾਜ ਕਰੇ।" ਭਾਰਤ ਦੀ ਇਹ ਉੱਚੀ ਸੋਚ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀ ਤੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਵਸੀਸ਼ਠ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਭਾਰਤ, ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਆਖਿਆ, ਉਹ ਵਾਕਈ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ; ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਭਰਾਵਾ ਵਾਲੇ ਪਿਆਰ ਤੋਂ ਜਨਮੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਯੋਗ ਹਨ।" "ਕੌਣ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ, ਜੋ ਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ, ਭਰਾਤਾ ਪਿਆਰ 'ਚ ਅਡਿੱਗ, ਤੇ ਉੱਚੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਤੁਰਦੇ ਹੋ?" ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਇਹ ਪਸੰਦੀਦਾ ਤੇ ਮਨ ਪਸੰਦ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਰਥਵਾਹ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਮੇਰਾ ਰਥ ਜੋਤੋ।" ਉਹ ਖੁਸ਼ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਹਾਨ ਭਾਰਤ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਤੇ ਭਾਰਤ, ਤੇਜ਼ ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਤੇ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ, ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਨਿਕਲ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਆਦਿ ਵੱਡੇ, ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਨੰਦੀਗ੍ਰਾਮ ਨੂੰ ਤੁਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਫੌਜ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਰਥ ਭਰਪੂਰ ਸਨ, ਬਿਨਾ ਸੱਦੇ ਹੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਸੀਆਂ ਸਮੇਤ ਨੰਦੀਗ੍ਰਾਮ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।