ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਭਰਤ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਵੇਖੋ, ਅਯੋਧਿਆ ਬਰਬਾਦ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਹ ਨ ਤਮਕਦੀ ਹੈ, ਨ ਰੰਗੀਨ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਕਲ ਰਹਿਤ, ਸੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਤੇ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਰੌਲੇ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਇਕ ਸੌ ਤੇਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਹਾਨ ਧੁਨੀ ਵਾਲੇ ਰਥ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਭਰਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਉਥੇ ਉਸਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਉੱਲੂ ਤੇ ਗਿਧ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਹਾਥੀ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਹਨ, ਪਰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਨੇਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਮਲੂਲ ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੈ। ਭਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਰੋਹਣੀ ਵਾਂਗ ਲੱਗੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉੱਤਸ਼ੀਲ ਰਾਹੂ ਦੁਆਰਾ ਪੀੜਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਨਦੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਘੱਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਮੱਛੀਆਂ, ਘੜਿਆਲ ਤੇ ਮਗਰਮੱਛ ਲੁਕ ਗਏ ਹੋਣ, ਤੇ ਨਦੀ ਦਾ ਰਾਹ ਵੀ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਅਯੋਧਿਆ ਉਸ ਯਜਨ ਅਗਨੀ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜੋ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੋਵੇ ਪਰ ਹੁਣ ਧੂੰਏ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਨ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੱਗ ਭੁੱਝ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਉਸ ਫੌਜ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਸਾਜੋ-ਸਾਮਾਨ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕੇ ਹੋਣ, ਘੋੜੇ, ਰਥ, ਝੰਡੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ ਹੋਣ, ਤੇ ਸੂਰਮੇ ਮਾਰੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹੋਣ। ਅਯੋਧਿਆ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਉਸ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਗੂੰਜਦੀ ਤੇ ਫੁਲਕਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਹਵਾ ਰੋਕਣ ਕਾਰਨ ਨਿਸ਼ਬਦ ਹੋ ਗਈ। ਉਹ ਯਜਨ ਵੇਦੀ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਪੂਜਾਰੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯਜਨ ਸਾਜ-ਸਮਾਨ ਛੱਡ ਗਏ ਹੋਣ, ਤੇ ਸੋਮ-ਯਜਨ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖਾਮੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਗਾਂ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਝੁੰਡ ਵਿੱਚ ਉਦਾਸ ਖੜੀ ਹੋਵੇ, ਚੰਗੀ ਘਾਹ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਨਰ-ਗਾਂ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਨੇਤਾ ਦੀ ਲੋੜ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੋਵੇ। ਅਯੋਧਿਆ ਉਸ ਨਵੇਂ ਮੋਤੀ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤੇ ਚਮਕਦੇ ਮੋਤੀ ਵੱਖ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹੋਣ, ਤੇ ਉਹ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਰਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਤਾਰਾ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜੋ ਅਚਾਨਕ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਗੁਆ ਬੈਠਾ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਨਾਸ ਕਾਰਨ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆ ਪਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਜੰਗਲ ਦੀ ਲਤਾ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜੋ ਬਸੰਤ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਮਦਮਸਤ ਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਤੇਜ਼ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਗਈ ਹੋਵੇ ਤੇ ਥੱਕ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਅਯੋਧਿਆ ਆਸਮਾਨ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਬੱਦਲਾਂ ਨੇ ਢੱਕ ਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਚੰਨ ਤੇ ਤਾਰੇ ਲੁਕ ਗਏ ਹੋਣ; ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ, ਜਿਸਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਤੇ ਦੁਕਾਨਾਂ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹੋਣ, ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਤੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ ਹੋਣ। ਉਹ ਮਦਿਰਾ ਪੀਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਕੋਈ ਸਾਫ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਟੁੱਟੇ ਤੇ ਖਾਲੀ ਪਿਆਲੇ ਪਏ ਹੋਣ, ਤੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਚਲੇ ਗਏ ਹੋਣ। ਉਹ ਖੂਹ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਜਮੀਨ ਚਿਰ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਭਾਂਡੇ ਟੁੱਟੇ ਪਏ ਹੋਣ, ਪਾਣੀ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਖੂਹ ਡਿੱਗ ਪਈ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਵੱਡੇ ਧਨੁਸ਼ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਬਲਵਾਨ ਨੇ ਤਾਨਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਡੋਰ ਟੁੱਟ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਬਹਾਦਰ ਘੋੜਸਵਾਰ ਛੱਡ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸਦੇ ਗਹਿਣੇ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ, ਤੇ ਉਹ ਨਿਰਾਸ਼ ਤੇ ਅਸਹਾਇ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਵੱਡੇ ਜਲਾਸ਼ਯ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਪਾਣੀ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਤੇ ਕਛੂਏ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਕੰਢੇ ਟੁੱਟ ਗਏ ਹੋਣ ਤੇ ਕਮਲ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਏ ਹੋਣ। ਉਹ ਔਰਤ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜੋ ਦੁਖੀ ਤੇ ਬਿਨਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਦੇ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵਿਹਾਰਣ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੀ, ਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਮੀਂਹ ਦੇ ਮੋਟੇ ਬੱਦਲਾਂ ਨੇ ਢੱਕ ਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਨੀਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ, ਆਪਣੇ ਰਥ 'ਤੇ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਅੱਜ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਗਾਇਕੀ ਤੇ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜਦਾਰ ਧੁਨੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਸੁਣਾਈ ਦੇ ਰਹੀ?" "ਮਦਿਰਾ ਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਮੁੱਕ ਗਈ ਹੈ, ਧੂਪ ਤੇ ਅਗਰ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਰਥਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ, ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਹੌਲੀ ਹਿਨ੍ਹਿਨਾਹਟ, ਮਸਤ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਚੀਂਕ ਤੇ ਰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜਾਂ, ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਿਕਾਲਿਆ ਗਿਆ, ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਰਹੀਆਂ।" "ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ, ਨੌਜਵਾਨ ਔਰਤਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਹੁਣ ਚੰਦਨ, ਅਗਰ ਤੇ ਤਾਜ਼ਾ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ।" "ਸੁੰਦਰ ਮਾਲਾਵਾਂ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਪੁਰਸ਼ ਵੀ ਹੁਣ ਘੁੰਮਣ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਮੇਲੇ ਤੇ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਯੋਧਿਆ ਰਾਮ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੈ।" "ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ, ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਚਮਕ ਚਲੀ ਗਈ ਹੈ; ਅਯੋਧਿਆ ਹੁਣ ਉਸ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਰਾਖ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਵੇ, ਤੇ ਕੋਈ ਚਮਕ ਨਾ ਹੋਵੇ।" "ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਕਦੋਂ ਵਾਪਸ ਆਵੇਗਾ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਡਾ ਤਿਉਹਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲ ਆ ਕੇ ਠੰਢ ਪਾ ਦੇਂਦੇ ਹਨ?" "ਅਯੋਧਿਆ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਗਲੀਆਂ ਹੁਣ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਜੋ ਸੋਹਣੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਾ ਕੇ, ਮਾਣ ਨਾਲ ਤੁਰਦੇ ਸਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਿਆਂ ਭਰਤ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਰਾਜਾ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਸਿੰਘ ਛੱਡੀ ਹੋਈ ਗੁਫਾ। ਉਸ ਨੇ ਜਦੋਂ ਅੰਦਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਸੀ, ਦਿਨ ਵਾਂਗ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਨ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸੰਯਮੀ ਭਰਤ, ਡੂੰਘੀ ਉਦਾਸੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ 'ਚ ਹੰਝੂ ਆ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਇਕ ਸੌ ਚੌਦਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਵਸਾ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਜੁਝਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਹੁਣ ਨੰਦੀਗ੍ਰਾਮ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸਭ ਦਾ ਵਿਦਾ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ। ਉਥੇ ਮੈਂ ਰਾਘਵ (ਰਾਮ) ਦੇ ਬਿਨਾ ਇਹ ਸਾਰਾ ਦੁੱਖ ਸਹਿਣਾਂਗਾ।" "ਕਿਉਂਕਿ ਪਿਤਾ ਸਵਰਗ ਸਿਧਾਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਮੈਂ ਰਾਮ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਰਾਜ ਕਰੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਹੀ ਮਹਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ ਹੈ।" ਭਰਤ ਦੇ ਇਹ ਉੱਚੇ ਤੇ ਭਾਵੁਕ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀ ਤੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਭਰਤ, ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਆਖਿਆ, ਉਹ ਵਾਕਈ ਸ਼ਲਾਘਾ ਯੋਗ ਹੈ; ਤੇਰੇ ਭਰਾ ਪ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਇਹ ਬਚਨ ਤੇਰੇ ਲਈ ਉਚਿਤ ਹਨ।" "ਕੌਣ ਤੈਨੂੰ ਨ ਪਸੰਦ ਕਰੇਗਾ, ਜੋ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਕੁਟੰਬ ਨਾਲ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਭਰਾ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਗ ਹੈ, ਤੇ ਉੱਚੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਤੁਰਦਾ ਹੈ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਕਥਾ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ।