ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀ, ਪਿਆਰੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਲਸ਼ਕਰ ਸਮੇਤ ਸੁੰਦਰ ਸ਼੍ਰਿੰਗੀਬੇਰ ਪੁਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ। ਉਥੋਂ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਮੁੜ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਪਰ, ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਭਰਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਦੇਖ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਦੁਖ ਨਾਲ ਤੜਪਦਾ ਹੋਇਆ ਆਪਣੇ ਰਥ-ਚਾਲਕ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ: “ਰਥ-ਚਾਲਕ, ਵੇਖ! ਅਯੋਧਿਆ ਉਜੜ ਗਈ ਹੈ, ਹੁਣ ਇਸ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਨਹੀਂ ਰਹੀ; ਇਹ ਬਿਨਾ ਰੂਪ, ਬਿਨਾ ਖੁਸ਼ੀ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਸੁਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਇਸ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਦਬ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ।” ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਮਹਾਨ ਅਯੋਧਿਆ ਕੰਡ ਦੇ ਇੱਕ ਸੌ ਤੇਰਵਾਂ ਸर्ग ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਭਾਰਤ, ਜਿਸ ਦੇ ਰਥ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਗੂੜ੍ਹੀ ਤੇ ਗੂੰਜਦਾਰ ਸੀ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉੱਲ ਤੇ ਗਿੱਧ ਵਸਦੇ ਸਨ, ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਸੀ, ਪਰ ਹਰੇਕ ਥਾਂ ਹਨੇਰਾ ਛਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਮਲੂਲ ਤੇ ਉਦਾਸ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਵੀ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਰੋਹਣੀ ਤਾਰੇ ਵਾਂਗ ਦੁਸ਼ਮਣ ਰਾਹੂ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹੋਈ, ਪਰ ਚਮਕਦਾਰ ਸੀ। ਅਯੋਧਿਆ ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਾੜੀ ਨਦੀ ਵਾਂਗ ਲੱਗੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਘੱਟ ਸੀ, ਪੰਛੀ ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਉੱਡ ਚੁੱਕੇ, ਮੱਛੀਆਂ, ਘੜਿਆਲ ਤੇ ਮਗਰਮੱਛ ਲੁਕ ਚੁੱਕੇ, ਤੇ ਧਾਰਾ ਵੀ ਥਮ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਯਜਨ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਲੱਗਾ, ਜੋ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ ਪਰ ਧੂੰਆਂ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਹਵਨ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉੱਠ ਕੇ ਬੁਝ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਲੜਾਈ ਵਾਲੀ ਫੌਜ ਵਾਂਗ ਲੱਗਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਟੁੱਟ ਗਏ, ਘੋੜੇ, ਰਥ ਤੇ ਝੰਡੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ, ਵੀਰ ਮਾਰੇ ਗਏ ਤੇ ਫੌਜ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਪਈ ਹੈ। ਅਯੋਧਿਆ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਲੱਗੀ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਫੇਨ ਵਾਲੀ ਤੇ ਗੂੰਜਦਾਰ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਹਵਾ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਗੂੰਜ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਉਹ ਯਜਨ-ਵੇਦੀ ਵਾਂਗ ਲੱਗਾ, ਜਿੱਥੇ ਪੂਜਾਰੀ ਤੇ ਉਪਕਰਨ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਤੇ ਸੋਮਾ-ਯਜਨ ਮੂਕ ਹੋ ਚੁੱਕਾ। ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਉਹ ਗਾਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗੀ, ਜੋ ਰੋ herd ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਖੜੀ ਹੈ, ਤਾਜ਼ਾ ਘਾਹ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਂਡ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਨੇਤਾ ਦੀ ਲੋੜ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਮੋਤੀ ਦੀ ਲੜੀ ਵਾਂਗ ਲੱਗੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੇ, ਚਮਕਦਾਰ ਮੋਤੀ ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਣ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਤਾਰੇ ਵਾਂਗ ਲੱਗਾ, ਜੋ ਅਚਾਨਕ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਚਮਕ ਤੇ ਵਿਸਤਾਰ ਮੁੱਕ ਗਿਆ, ਤੇ ਪਤਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਦੀ ਬੈਲ ਵਾਂਗ ਲੱਗੀ, ਜੋ ਬਸੰਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਸੀ, ਮਦ-ਭਰੇ ਭੰਭੀਰਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਸੁੱਕ ਗਈ ਤੇ ਜਲਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਗਈ। ਅਯੋਧਿਆ ਉਸ ਨੂੰ ਅਸਮਾਨ ਵਾਂਗ ਲੱਗੀ, ਜੋ ਬਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਚੰਦ ਤੇ ਤਾਰੇ ਲੁਕ ਗਏ ਹਨ; ਸ਼ਹਿਰ, ਜਿਸ ਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਤੇ ਦੁਕਾਨਾਂ ਬੰਦ ਹਨ, ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਤੇ ਚੁੱਪ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਅੰਗਣ ਵਾਂਗ ਲੱਗਾ, ਜੋ ਬਿਨਾ ਸਾਫ-ਸੁਥਰਾ, ਵਧੀਆ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀਆਂ ਟੁੱਟੀਆਂ ਤੇ ਖਾਲੀ ਕਪਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਰੰਗ-ਰਲਿਆਂ ਵਾਲੇ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਉਜੜੇ ਹੋਏ ਕੂਏ ਵਾਂਗ ਲੱਗਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਟੁੱਟੀ ਤੇ ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ, ਟੁੱਟੇ ਬਰਤਨ ਚਾਰ ਪਾਸੇ, ਪਾਣੀ ਮੁੱਕ ਗਿਆ, ਤੇ ਕੂਆ ਡਿੱਗ ਚੁੱਕਾ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਧਨੁ ਵਾਂਗ ਲੱਗੀ, ਜੋ ਤਾਕਤਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਤਣੀ ਤੇ ਖਿੱਚੀ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਕੱਟ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਤਣੀ ਟੁੱਟ ਗਈ। ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਵਾਂਗ ਲੱਗੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਬਹਾਦਰ ਘੁੜਸਵਾਰ ਅਚਾਨਕ ਛੱਡ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੇ ਗਹਣੇ ਪਾਸੇ ਪਏ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਬੇਸਹਾਰਾ ਹੋ ਗਈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੰਡ ਵਾਂਗ ਲੱਗਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸੁੱਕ ਗਿਆ, ਵੱਡੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਤੇ ਕਛੂਏ ਹਨ, ਪਰ ਕੰਢੇ ਟੁੱਟ ਗਏ, ਤੇ ਕਮਲ ਮੁੱਕ ਗਏ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਤੇ ਬਿਨਾ ਗਹਣਿਆਂ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਵਾਂਗ ਲੱਗੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਦੁਖ ਨਾਲ ਸੜ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਨਗਣ ਲਾਉਣ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਂਗ ਲੱਗੀ, ਜੋ ਬਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਬਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਤੇ ਨੀਲੇ ਗੜਗੜਾਹਟ ਵਾਲੇ ਬਦਲਾਂ ਨਾਲ ਲੁਕ ਗਿਆ। ਭਾਰਤ, ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁੱਤਰ, ਰਥ 'ਤੇ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਰਥ-ਚਾਲਕ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: “ਅਜ 오늘 ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗੂੜ੍ਹੀ ਤੇ ਗੂੰਜਦਾਰ ਗਾਇਕੀ ਅਤੇ ਵਾਦਯਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ? ਸ਼ਰਾਬ ਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਦੀ ਮਹਕ ਮੁੱਕ ਗਈ ਹੈ, ਤੇ ਧੂਪ ਤੇ ਅਗਰ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਹੁਣ ਹਰ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਵਿਆਪ ਰਹੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਆਵਾਜ਼ਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਹਿੰਮ, ਮਸਤ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਬੂਂਦ, ਤੇ ਵੱਡੇ ਰਥਾਂ ਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਵੀ ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਮ ਨਿਕਾਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਹੋਣ ਹੋਣ ਨਾਲ, ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀਆਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਹੁਣ ਚੰਦਨ, ਅਗਰ ਤੇ ਤਾਜ਼ਾ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਦੀ ਨਹੀਂ। ਸੁੰਦਰ ਮਾਲਾਵਾਂ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਘੁਮਣ-ਫਿਰਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਦੇ, ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਏ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਮ ਲਈ ਦੁਖ ਹੈ। ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ, ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਦੇ ਵਿਹੋਣ ਹੋਣ ਨਾਲ, ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਚਮਕ ਵੀ ਚਲੀ ਗਈ ਹੈ; ਅਯੋਧਿਆ ਚਮਕਦੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਖ ਵਾਲੀ ਰਾਤ ਚਮਕਦੀ ਨਹੀਂ। ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਕਦੋਂ ਵਾਪਸ ਆਵੇਗਾ, ਵੱਡੇ ਤਿਉਹਾਰ ਵਾਂਗ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲੇ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਆਉਣ ਨਾਲ ਰਾਹਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ?” ਅਯੋਧਿਆ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਸੜਕਾਂ ਤੇ ਨੌਜਵਾਨ, ਚੰਗੇ-ਚੰਗੇ ਵਿਅਕਤੀ, ਗਰਵ ਨਾਲ ਚੱਲਦੇ, ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਆਖਦਾ ਹੋਇਆ, ਭਾਰਤ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਹੁਣ ਰਾਜਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ, ਸ਼ੇਰ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋਏ ਗੁਫਾ ਵਾਂਗ ਸੀ। ਫਿਰ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਿਲ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵੇਖੇ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਦਿਨ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਭਾਰਤ, ਗਹਿਰੀ ਉਦਾਸੀ ਵਿੱਚ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਸੂ ਲੈ ਕੇ, ਮਲੂਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਮਹਾਨ ਅਯੋਧਿਆ ਕੰਡ ਦੇ ਇੱਕ ਸੌ ਚੌਦਵਾਂ ਸर्ग ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਵਸਾ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ ਆਖਿਆ: “ਹੁਣ ਮੈਂ ਨੰਦਿਗ੍ਰਾਮ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਉਥੇ, ਮੈਂ ਰਾਘਵ ਦੇ ਵਿਹੋਣ ਹੋਣ ਦਾ ਦੁਖ ਸਹਿ ਲਵਾਂਗਾ। ਰਾਜਾ ਸਵਰਗ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ, ਮੇਰਾ ਅਧਿਆਪਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਰਾਮ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਵੱਡਾ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕੰਡ ਦੇ ਇੱਕ ਸੌ ਪੰਦਰਵਾਂ ਸर्ग ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।