ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਯਮੁਨਾ ਨਦੀ ਦੇਵਤਮਈ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖੀ, ਜੋ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਭ ਨੇ ਫਿਰ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ, ਮੰਗਲਮਈ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਉਸ ਸੁੰਦਰ ਨਦੀ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਸਮੇਤ, ਸ਼੍ਰਿੰਗੀਬੇਰਾ ਦੇ ਮਨਮੋਹਕ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ। ਸ਼੍ਰਿੰਗੀਬੇਰਾ ਤੋਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਫਿਰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਵੇਖਿਆ। ਆਯੋਧਿਆ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਭਰਾ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਹੋਈ ਆਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਥਵਾਹਕ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਰਥਵਾਹਕ, ਵੇਖੋ! ਆਯੋਧਿਆ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਚਮਕ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ ਹੈ; ਇਹ ਬਿਨਾ ਰੂਪ, ਬਿਨਾ ਖੁਸ਼ੀ, ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੁਰ ਥਮ ਗਏ ਹਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇੱਕ ਸੌ ਤੇਰਾਂਵੇਂ ਸর্গ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਇਕ ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਗੂੰਜਦਾਰ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲੇ ਰਥ 'ਚ, ਮਹਾਨ ਭਰਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਯੋਧਿਆ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਲੂ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ ਉਡਦੇ, ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਵਸਦੇ, ਪਰ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਮਲਿਨ ਤੇ ਉਦਾਸ। ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਰੋਹਣੀ ਵਾਂਗ, ਰਾਹੂ ਦੀ ਆਮਦ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਪਰ ਚਮਕਦਾਰ ਸੀ। ਉਹ ਆਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਹਾੜੀ ਝਰਨੇ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਘੱਟ, ਪੰਛੀ ਸੁੱਕੀ ਹੋਏ ਮੌਸਮ ਕਰਕੇ ਭੱਜ ਗਏ, ਮੱਛੀਆਂ, ਘੜ, ਤੇ ਮਗਰਮੱਛ ਲੁਕ ਗਏ, ਤੇ ਝਰਨਾ ਆਪਣੀ ਰਾਹ ਘੱਟ ਗਿਆ। ਉਹ ਆਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਯਜਨ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਧੂੰਆਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਅਰਪਣ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬੁਝ ਗਈ। ਉਹ ਆਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਫੌਜ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਟੁੱਟੇ, ਘੋੜੇ, ਰਥ, ਤੇ ਝੰਡੇ ਨਸ਼ਟ, ਵੀਰ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਤੇ ਫੌਜ ਦੁਖੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ। ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਗੂੰਜਦੀ ਤੇ ਝਾਗਦਾਰ ਸੀ, ਹੁਣ ਹਵਾ ਦੇ ਠੰਢੇ ਹੋਣ ਨਾਲ ਚੁਪ ਹੋ ਗਈ। ਉਹ ਆਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਉਹ ਪੂਜਾ-ਸਥਾਨ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਯਾਜਕ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਮਕਦਾਰ ਯਜਨ-ਸਾਮਗਰੀ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਤੇ ਸੋਮ ਯਜਨ ਪੂਰਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ। ਭਰਤ ਨੇ ਆਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੁਖੀ ਗਾਂ ਵਾਂਗ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਗਾਂਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਿਚ ਖੜੀ, ਤਾਜ਼ਾ ਘਾਹ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰ ਰਹੀ, ਢਾਂਡ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਲੀਡਰ ਦੀ ਲੋੜ ਕਰਦੀ। ਉਹ ਆਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਮੋਤੀ ਦੀ ਲੜੀ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਪਾਲਿਸ਼ ਕੀਤੇ ਮੋਤੀ ਵੱਖ ਹੋ ਚੁੱਕੇ, ਤੇ ਉਹ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਣ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ। ਉਹ ਆਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤਾਰੇ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅਚਾਨਕ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਗਿਆ, ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਤੇ ਵਿਸਤਾਰ ਖੋ ਬੈਠਾ, ਤੇ ਅਪਣੀ ਮਰਿਆਦਾ ਗੁਆ ਕੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਆਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਇੱਕ ਲਤਾ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਬਸੰਤ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ, ਮਸਤ ਮਧੂਮੱਖੀਆਂ ਦੇ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਹੁਣ ਸੁੱਕ ਗਈ, ਥੱਕ ਗਈ, ਤੇ ਤੇਜ਼ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਜਲ ਗਈ। ਉਹ ਆਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਅਸਮਾਨ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ, ਚੰਦ ਤੇ ਤਾਰੇ ਲੁਕ ਗਏ; ਸ਼ਹਿਰ, ਜਿਸ ਦੇ ਮੰਡੀਆਂ ਤੇ ਦੁਕਾਨਾਂ ਬੰਦ, ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥ ਉਲਝੇ ਤੇ ਚੁਪ। ਉਹ ਆਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਪੀਣ ਵਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਬਿਨਾ ਸਾਫ ਕੀਤੇ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਦਿਰਾ ਦੇ ਟੁੱਟੇ ਤੇ ਖਾਲੀ ਪਿਆਲੇ ਨਾਲ ਢੱਕੀ, ਤੇ ਜਸ਼ਨ ਮਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਆਯੋਧਿਆ ਇੱਕ ਖੁੰਝੀ ਹੋਈ ਕੁਆਂ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਪੜ ਗਈ, ਪਾਸੇ ਟੁੱਟੇ ਭਾਂਡੇ, ਪਾਣੀ ਖਤਮ, ਤੇ ਢਹਿ ਗਈ। ਉਹ ਆਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਧਨੁਸ਼ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮਜ਼ਬੂਤ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਖਿੱਚਿਆ ਗਿਆ, ਹੁਣ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਕੱਟਿਆ, ਜਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ, ਤੇ ਡੋਰ ਟੁੱਟ ਗਈ। ਉਹ ਆਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿਚ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਘੋੜਸਵਾਰ ਅਚਾਨਕ ਛੱਡ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੇ ਗਹਣੇ ਪਾਸੇ ਪੈ ਗਏ, ਤੇ ਉਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਬੇਸਹਾਰਾ ਰਹਿ ਗਈ। ਆਯੋਧਿਆ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਤਲਾਬ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸੁੱਕ ਗਿਆ, ਵੱਡੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਤੇ ਕੱਛਵੇ ਹਨ, ਪਰ ਕੰਢੇ ਟੁੱਟੇ, ਤੇ ਕਮਲ ਖਤਮ। ਉਹ ਆਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੁਖੀ ਤੇ ਗਹਣਿਆਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਔਰਤ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਦੁਖ ਨਾਲ ਜਲ ਰਿਹਾ, ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਂਜਣ ਤੇ ਗਹਣੇ ਪਹਿਨਣ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮਾਨਸੂਨ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ, ਤੇ ਨੀਲੇ ਗਰਜਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿਚ ਲੁਕ ਗਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਰਤ, ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁੱਤਰ, ਆਪਣੇ ਰਥ 'ਤੇ ਖੜਾ, ਰਥਵਾਹਕ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਅੱਜ ਆਯੋਧਿਆ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜਦਾਰ ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਸੰਗੀਤ ਤੇ ਵਾਦ-ਯੰਤਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੀ? ਮਦਿਰਾ ਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਮਟ ਗਈ ਹੈ, ਤੇ ਧੂਪ ਤੇ ਅਗਰ ਦੀ ਮਹਿਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਫੈਲਦੀ।" "ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਰਥਾਂ ਦੀ ਚਮਕਦਾਰ ਆਵਾਜ਼, ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਹੌਲੀ ਹਿੰਮਕ, ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ, ਤੇ ਵੱਡੇ ਰਥਾਂ ਦੀ ਖੜਕ, ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਹੋਣ ਕਰਕੇ। ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਹੋਣ ਨਾਲ, ਨੌਜਵਾਨ ਔਰਤਾਂ ਦੁਖੀ ਹਨ, ਹੁਣ ਉਹ ਚੰਦਨ, ਅਗਰ, ਤੇ ਤਾਜ਼ਾ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਦੀਆਂ ਨਹੀਂ।" "ਮਨੁੱਖ ਸੋਹਣੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਪਾ ਕੇ ਘੁੰਮਣ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਤਿਉਹਾਰ ਨਹੀਂ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਮ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹਨ। ਨਿਸਚਿਤ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਨਾਲ, ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਚਮਕ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ; ਆਯੋਧਿਆ ਚਮਕਦੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਖ ਹੋਵੇ, ਚਮਕ ਨਹੀਂ।" "ਕਦੋਂ ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਵੱਡੇ ਤਿਉਹਾਰ ਵਾਂਗ ਆਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਗਰਮੀ ਨੂੰ ਰਾਹਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ? ਆਯੋਧਿਆ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਸੜਕਾਂ ਹੁਣ ਨੌਜਵਾਨ, ਸੋਹਣੇ, ਤੇ ਗਰਵ ਨਾਲ ਚੱਲਦੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਨਹੀਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਭਰਤ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ, ਜੋ ਹੁਣ ਰਾਜਾ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ, ਸ਼ੇਰ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਗਫਾ ਵਾਂਗ। ਫਿਰ, ਭਰਤ ਨੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਕਮਰਿਆਂ ਨੂੰ ਚਮਕ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ, ਦਿਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸੂਰਜ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਭਰਤ ਨੇ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜਾ ਨਾਲ ਅੰਸੂ ਵਗਾਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇੱਕ ਸੌ ਚੌਦ੍ਹਾਂਵੇਂ ਸর্গ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ, ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਵਸਾ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਹੁਣ ਨੰਦਿਗ੍ਰਾਮ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਉਥੇ, ਮੈਂ ਰਾਘਵ (ਰਾਮ) ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਹੋ ਕੇ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਦੁਖ ਸਹਿਣਗਾ।