ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ, ਰਥਾਂ, ਬੈਲਗੱਡੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸਜਜਤ, ਇਕ ਵੱਡੀ ਸੈਨਾ ਵਾਪਸ ਮੁੜੀ। ਰਸਤੇ ਵਿਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਤ, ਦਿਵ੍ਯ ਯਮੁਨਾ ਦਰਿਆ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ। ਫਿਰ, ਸਭ ਨੇ ਮੁਬਾਰਕ, ਪਵਿੱਤਰ ਜਲਾਂ ਵਾਲੀ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦਾ ਵੀ ਨਜ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਉਹ ਇਸ ਸੋਹਣੀ, ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੀ ਨਦੀ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਗਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਸਮੇਤ ਸੁਹਾਵਣੇ ਸ਼੍ਰਿੰਗਿਵੇਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ। ਉਥੋਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਅਯੋਧਿਆ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਜਦ ਭਾਰਤ ਨੇ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਨਾ ਪਿਤਾ ਬਚੇ ਸਨ, ਨਾ ਭਰਾ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਕਹਿਆ, “ਸਾਰਥੀ, ਵੇਖ! ਅਯੋਧਿਆ ਨਾਸ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਹੁਣ ਇਹ ਚਮਕਦੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਬਿਨਾ ਆਕਾਰ, ਬਿਨਾ ਖੁਸ਼ੀ, ਦੁੱਖੀ ਤੇ ਸੁੰਨ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਆਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਰਹੀ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ੧੧੩ਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ, ਭਾਰੀ ਤੇ ਗੂੰਜਦਾਰ ਰਥ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਮਹਾਨ ਭਾਰਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਉਥੇ ਉਸ ਨੇ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਉੱਲੂਆਂ ਤੇ ਗਿਧਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਆਦਮੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਪਰ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ, ਉਦਾਸ, ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਮੰਦ ਤੇ ਸੁੰਨ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਰੋਹਿਣੀ ਤਾਰੇ ਵਾਂਗ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਭਰਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਨੇ ਦੁਖੀ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਹੂ ਨੇ ਚੰਨਣ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਇੱਕ ਸੁੱਕੀ, ਪਾਣੀ ਘੱਟ, ਉਲਝਣ ਵਾਲੀ ਦਰਿਆ ਵਾਂਗ ਲੱਗੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਪੰਛੀ ਤਪਸ਼ ਕਾਰਨ ਉੱਡ ਚੁੱਕੇ, ਮੱਛੀਆਂ ਤੇ ਘੜਿਆਲ ਲੁਕ ਗਏ, ਤੇ ਧਾਰਾ ਸੂੱਕ ਗਿਆ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਉਸ ਯਜਨ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜੋ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਧੂੰਏ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਹੋਮ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ 'ਤੇ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਬੁਝ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਉਹ ਫੌਜ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਲੜਾਈ 'ਚ ਕਵਚ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕਾ, ਘੋੜੇ, ਰਥ, ਝੰਡੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੇ, ਵੀਰ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਤੇ ਹੁਣ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਈ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਫੇਨਦਾਰ ਤੇ ਗੂੰਜਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਹੌਲੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ, ਉਸ ਦੀ ਗੂੰਜ ਮੁੱਕ ਗਈ। ਇਹ ਉਹ ਵੇਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਭ ਪੁਜਾਰੀ ਤੇ ਉੱਤਮ ਯਜਨ ਸਮੱਗਰੀ ਛੱਡ ਗਏ, ਸੋਮ ਯਜਨ ਪੂਰਾ ਹੋਣ 'ਤੇ ਚੁੱਪੀ ਛਾ ਗਈ। ਇਹ ਉਹ ਗਾਂ ਸੀ, ਜੋ ਝੁੰਡ ਵਿਚ ਖੜੀ ਦੁਖੀ, ਚੰਗੀ ਘਾਹ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੀ, ਵੱਛੇ ਵਲੋਂ ਛੱਡੀ ਹੋਈ, ਆਪਣੇ ਆਗੂ ਵੱਛੇ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਉਹ ਮੋਤੀ ਦੀ ਮਾਲਾ ਸੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚਮਕਦਾਰ, ਚਿੱਟੇ ਤੇ ਚਮਕਦੇ ਮੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਣ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਉਹ ਤਾਰਾ ਸੀ, ਜੋ ਅਚਾਨਕ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਗਿਆ, ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਗੁਆ ਬੈਠਿਆ, ਆਪਣੇ ਪੂਰਨ ਫਲ ਦੇ ਖੋਹਣ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ। ਇਹ ਉਹ ਬੇਲ ਸੀ, ਜੋ ਬਸੰਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਭੰਭੀਰਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਹੁਣ ਸੁੱਕ ਗਈ, ਥੱਕ ਗਈ, ਤੇ ਜਲਦੀ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਗਈ। ਇਹ ਆਸਮਾਨ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਬੱਦਲਾਂ ਨੇ ਚੰਨ ਤੇ ਤਾਰੇ ਓਹਲੇ ਕਰ ਲਏ, ਜਾਂ ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਜਿਸ ਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਤੇ ਦੁਕਾਨਾਂ ਬੰਦ ਪਏ, ਧਾਰਮਿਕ ਪਾਠ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਤੇ ਚੁੱਪ। ਇਹ ਉਹ ਮਦਿਰਾ ਪੀਣ ਵਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਹੁਣ ਕੋਈ ਸਫਾਈ ਨਹੀਂ, ਚੰਗੀ ਮਦਿਰਾ ਦੇ ਟੁੱਟੇ ਤੇ ਖਾਲੀ ਭਾਂਡੇ ਪਏ ਹਨ, ਤੇ ਸਭ ਰਸੀਆ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਹ ਉਹ ਖੂਹ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਫਾਟੀ ਤੇ ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ, ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਟੁੱਟੇ ਭਾਂਡੇ, ਪਾਣੀ ਮੁੱਕ ਗਿਆ, ਖੂਹ ਢਹਿ ਗਿਆ। ਇਹ ਉਹ ਵੱਡਾ ਧਨੁਸ਼ ਸੀ, ਜੋ ਤਾਕਤਵਰਾਂ ਨੇ ਤਾਣਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਕੱਟ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਤੰਤ ਟੁੱਟ ਗਈ। ਇਹ ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਘੁੜਸਵਾਰ ਅਚਾਨਕ ਛੱਡ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤੇ, ਕੁੜੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਲਾਚਾਰ ਰਹਿ ਗਈ। ਇਹ ਉਹ ਵੱਡਾ ਤਲਾਬ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸੁੱਕ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਤੇ ਕਛੂਏ ਸਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਕੰਢੇ ਟੁੱਟ ਗਏ, ਤੇ ਕਮਲ ਮੁੱਕ ਗਏ। ਇਹ ਉਹ ਔਰਤ ਸੀ, ਜੋ ਦੁਖੀ ਤੇ ਬਿਨਾ ਸਿੰਗਾਰ, ਦੁਖ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਕੋਈ ਉਣਟ, ਕੋਈ ਗਹਿਣਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜੋ ਸਾਵਣ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਗੂੜ੍ਹੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿਚ ਲੁਕ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਭਾਰਤ, ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰ, ਆਪਣੇ ਰਥ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ, ਚੰਗਾ ਰਥ ਹੰਕਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, “ਅੱਜ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜਦਾਰ ਗੀਤਾਂ ਤੇ ਵਾਦ-ਯੰਤਰਾਂ ਦੀ ਧੁਨ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ? ਮਦਿਰਾ ਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਮੁੱਕ ਗਈ, ਲੋਬਾਨ ਤੇ ਅਗਰ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਵੀ ਹਰ ਥਾਂ ਨਹੀਂ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰ ਰਥਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ, ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਹੌਲੀ ਹਿਨ੍ਹਿਨਾਹਟ, ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਚੀਕ, ਤੇ ਰਥਾਂ ਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ, ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜ਼ਫਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ, ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀਆਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਹੁਣ ਚੰਦਨ, ਅਗਰ ਤੇ ਤਾਜ਼ੀ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਿੰਗਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ। ਚੰਗੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਨੌਜਵਾਨ ਹੁਣ ਘੁੰਮਣ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਤਿਉਹਾਰ ਨਹੀਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ, ਸਭ ਰਾਮ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹਨ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਨਾਲ, ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਚਮਕ ਚਲੀ ਗਈ; ਅਯੋਧਿਆ ਹੁਣ ਚਮਕਦੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਆਹ ਨਾਲ ਭਰੀ ਰਾਤ ਚਮਕਦੀ ਨਹੀਂ। ਕਦੋਂ ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਵਾਪਸ ਆਵੇਗਾ, ਇਕ ਵੱਡੇ ਤਿਉਹਾਰ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲ ਸੁਖ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ?” “ਅਯੋਧਿਆ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਸੜਕਾਂ ਹੁਣ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਸੋਹਣੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਕੇ, ਗਰੂਰ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਸਨ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਿਆਂ, ਭਾਰਤ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਹੁਣ ਰਾਜਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਗੁਫਾ। ਫਿਰ, ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਿਲਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਚਮਕ ਦੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਦਿਨ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ—ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਭਾਰਤ, ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਅੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੰਜੂ ਵਗਾ ਬੈਠਾ। ਇੱਥੇ, ਮਹਾਨ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ੧੧੪ਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਵਸਾ ਦਿੱਤਾ। ਆਪ ਗਹਿਰੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਬਾਤਾਂ ਆਖੀਆਂ।