ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੱਤੀ, "ਪੁੱਤਰ, ਇਹ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਜੁੱਤੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਲੈ ਲੈ। ਇਹ ਤੇਰੇ ਹਵਾਲੇ ਆਯੋਧਿਆ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨਗੀਆਂ।" ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ, ਜੋ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁੱਖ ਕਰਕੇ ਖੜੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਹ ਜੁੱਤੀਆਂ ਪਹਿਨੀਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਭਰਤ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਮੈਂ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਮ ਵੱਲੋਂ ਆਗਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਜੁੱਤੀਆਂ ਲੈ ਕੇ ਆਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਭਰਤ ਦੇ ਇਹ ਉੱਚੇ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਹੋਰ ਵੀ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਬਦ ਆਖੇ, "ਪੁੱਤਰ, ਇਹ ਕੋਈ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗਾ ਤੇ ਉੱਚੇ ਆਚਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈਂ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਵਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਨੇਕੀ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਜੋ ਬਲਵਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਉਸ ਜਿਹਾ ਧਰਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਨੇਕ ਰਾਹ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਪੁੱਤਰ ਹੈਂ।" ਭਰਦਵਾਜ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਆਖ ਕੇ, ਭਰਤ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਛੂਹੇ ਅਤੇ ਵਿਦਾ ਲੈਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ, ਭਰਦਵਾਜ ਜੀ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਕੇ, ਮਹਾਨ ਭਰਤ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਆਯੋਧਿਆ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪੂਰੀ ਫੌਜ, ਰਥਾਂ, ਗੱਡੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਮੋੜੀ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਯਮੁਨਾ ਨਦੀ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਲੇ ਤਟ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਫਿਰ ਸਭ ਨੇ ਗੰਗਾ ਜੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਉਹ ਸੋਹਣੀ, ਪਾਣੀ ਭਰੀ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਸ਼੍ਰਿੰਗੀਬੇਰਾ ਨਗਰ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ। ਉਥੋਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਯੋਧਿਆ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਫਿਰੋਂ ਵੇਖਿਆ। ਜਦ ਭਰਤ ਨੇ ਆਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੇ ਭਰਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਵੇਖਿਆ, ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰ ਆਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਸਾਰਥੀ, ਵੇਖ! ਆਯੋਧਿਆ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਹ ਨਗਰੀ ਨਿਰੀ ਸੁੰਨ ਹੈ, ਕੋਈ ਚਮਕ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਕੋਈ ਰੌਣਕ ਨਹੀਂ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।" ਇੱਥੇ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ 113ਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਅੰਤ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਰਤ, ਜਿਸਦਾ ਰਥ ਘੰਘਰਾਲੀ ਤੇ ਗੂੰਜਦਾਰ ਆਵਾਜ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਉਥੇ ਉੱਲੂ ਤੇ ਗਿਦੜ ਵੱਸਦੇ, ਹਾਥੀ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਪਰ ਨਗਰ ਤੇ ਹਨੇਰਾ ਛਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਰੋਹਣੀ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਾਂਗ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਰਾਹੂ ਚੜ੍ਹ ਆਇਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜੀ ਨਦੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਘੱਟ, ਪੰਛੀ ਉੱਡ ਚੁੱਕੇ, ਮੱਛੀਆਂ ਤੇ ਘੜਿਆਲ ਲੁਕ ਗਏ, ਤੇ ਧਾਰਾ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਿਵੇਂ ਆਯੋਧਿਆ ਦੀ ਹਾਲਤ ਸੀ। ਉਹ ਆਗ ਦੇ ਉਸ ਸ਼ੋਲੇ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜੋ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾ, ਪਰ ਹੁਣ ਆਹੁਤੀ ਪੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੁਝ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਫੌਜ, ਜਿਸਦੇ ਹਥਿਆਰ ਟੁੱਟ ਗਏ, ਘੋੜੇ-ਰਥ-ਝੰਡੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ, ਬੀਰ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਤੇ ਫੌਜ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਈ ਹੋਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਲਹਿਰ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਗੂੰਜਦੀ ਤੇ ਝੱਗ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਹੁਣ ਹੌਲੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ। ਜਿਵੇਂ ਯਜਮਾਨ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋਇਆ ਯਜਨ-ਵੇਦਿਕ, ਸਭ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਉਪਕਰਨਾਂ ਤੋਂ ਸੁੰਨ, ਸੌਮ-ਯਜਨ ਮਗਰੋਂ ਖਾਮੋਸ਼ ਪਿਆ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਆਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਉਸ ਗਾਂ ਵਾਂਗ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜੋ ਰਾਜਾ-ਬਲਦ ਤੋਂ ਵਿਛੜ ਗਈ, ਝੁੰਡ ਵਿੱਚ ਖੜੀ, ਨਵੀ ਚਾਰੇ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਦੀ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਨੇਤਾ ਲਈ ਤਰਸ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਮੋਤੀ ਦੀ ਨਵੀਂ ਮਾਲਾ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਸਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚਮਕਦੇ ਮੋਤੀ ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ, ਪਰ ਚਮਕ ਫਿਰ ਵੀ ਰਹਿ ਗਈ। ਜਿਵੇਂ ਤਾਰਾ ਅਚਾਨਕ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਵੇ, ਆਪਣੀ ਜੋਤ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਗੁਆ ਬੈਠੇ, ਤੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਜਿਵੇਂ ਬਸੰਤ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਲੱਤ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲ ਤੇ ਭੌਰੇ ਸੀ, ਹੁਣ ਸੁੱਕ ਕੇ ਜਲ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਆਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਉਸ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜੋ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਚੰਦਰਮਾ ਤੇ ਤਾਰੇ ਲੁਕ ਗਏ; ਜਾਂ ਉਹ ਨਗਰ ਜਿਸਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਤੇ ਦੁਕਾਨਾਂ ਬੰਦ, ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਗੁੰਝਲ ਵਿਚ ਤੇ ਚੁੱਪ। ਜਿਵੇਂ ਪੀਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ, ਜਿਸਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਮਟਕੀਆਂ ਟੁੱਟੀਆਂ ਤੇ ਖਾਲੀ, ਮੌਜ-ਮਸਤੀ ਵਾਲੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਜਿਵੇਂ ਖੁਦਾਈ ਹੋਈ ਖੂਹ, ਜਿਸਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਟੁੱਟੀ ਤੇ ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ, ਮਟਕੀਆਂ ਟੁੱਟੀਆਂ, ਪਾਣੀ ਮੁੱਕ ਗਿਆ, ਤੇ ਖੂਹ ਢਹਿ ਗਈ। ਉਹ ਆਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਉਸ ਵੱਡੇ ਧਨੁਸ਼ ਵਾਂਗ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਬਲਵਾਨ ਵੱਲੋਂ ਤਾਣਿਆ ਗਿਆ, ਹੁਣ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਕੱਟ ਕੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ, ਡੋਰੀ ਟੁੱਟ ਗਈ। ਜਿਵੇਂ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿਚ ਘੁੜਸਵਾਰ ਛੱਡ ਗਿਆ, ਗਹਿਣੇ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤੇ, ਤੇ ਉਹ ਨਿਕੰਮੀ ਤੇ ਬੇਸਹਾਰਾ ਹੋ ਗਈ। ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਪੌਂਡ, ਜਿਸਦਾ ਪਾਣੀ ਸੁੱਕ ਗਿਆ, ਵੱਡੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਤੇ ਕਛੂਏ ਮੌਜੂਦ, ਪਰ ਕੰਢੇ ਟੁੱਟ ਗਏ, ਤੇ ਕਮਲ ਮੁੱਕ ਗਏ। ਜਿਵੇਂ ਮਹਿਲਾ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ, ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਨੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਸੁਗੰਧੀ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਹੋ ਗਈ। ਜਿਵੇਂ ਮੀਂਹ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ, ਕਾਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਨੀਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਨੇ ਓਹਨੂੰ ਢੱਕ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਰਦ ਭਰੇ ਮਨਸੂਬਿਆਂ ਵਿਚ, ਭਰਤ, ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰ, ਆਪਣੇ ਰਥ 'ਤੇ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਸਾਰਥੀ, ਅੱਜ ਆਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗੂੰਜਦੀ ਤੇ ਮਨੋਹਰ ਗੀਤਾਂ ਤੇ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੀ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦੀ ਸੀ? ਸ਼ਰਾਬ ਤੇ ਹਾਰਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਮੁੱਕ ਗਈ, ਧੂਪ ਤੇ ਅਗਰ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੀ। ਚੰਗੇ ਰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਹੌਲੀ ਹਿਨ੍ਹਿਨਾਹਟ, ਮਸਤ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਾਂ, ਤੇ ਰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਖੜਕਾਂ, ਇਹ ਸਭ ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਰਾਮ ਨਿਕਾਲਿਆ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ, ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀਆਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਹੁਣ ਚੰਦਨ, ਅਗਰ ਤੇ ਤਾਜ਼ੇ ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੀਆਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਰਤ ਨੇ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਆਯੋਧਿਆ ਦੀ ਸੁੰਨਤਾ, ਉਸਦੀ ਉਦਾਸੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰਥੀ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ।