ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਗੱਲ ਆਚਾਰਯ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੂੰ ਦੱਸੀ, ਤਾਂ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਸਮਝਦਾਰ ਬੋਲਾਂ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ, "ਹੇ ਰਾਘਵ, ਇਹ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਜੁੱਤੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਦੇ ਦੇ। ਇਹ ਤੇਰੇ ਹੱਥਾਂ ਹੇਠ ਆਯੋਧਿਆ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਗੀਆਂ।" ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਜੀ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁੰਹ ਕਰਕੇ ਉਹ ਜੁੱਤੀਆਂ ਪਹਿਨੇ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਮੇਰੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਆਯੋਧਿਆ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰ ਸਕਾਂ। ਹੁਣ ਮੈਂ, ਭਾਰਤ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਮ ਜੀ ਵਲੋਂ ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ ਤੇ, ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ ਹਾਂ ਅਤੇ ਇਹ ਮੰਗਲਮਈ ਜੁੱਤੀਆਂ ਲੈ ਕੇ ਆਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਹਿਰਦੇ ਵਾਲੇ ਭਾਰਤ ਨੇ ਇਹ ਉੱਚੇ ਬਚਨ ਆਖੇ, ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਮੰਗਲਮਈ ਬਚਨ ਆਖੇ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ, "ਇਹ ਕੋਈ ਹੈਰਾਨੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ, ਚੰਗੇ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ! ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਖੱਡ ਵਿਚ ਵਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਨੇਕੀਆਂ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਵਸਦੀਆਂ ਹਨ।" "ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਬਲਵਾਨ ਸੀ, ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਾਂਗੂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਉਸ ਜਿਹਾ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਨੇਕੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਪੁੱਤਰ ਹੈ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਭਰਦਵਾਜ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਚਰਨ ਛੂਹ ਕੇ ਵਿਦਾ ਲੈਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀ ਭਰਦਵਾਜ ਦੀ ਪ੍ਰਦੱਖਣਾ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਆਯੋਧਿਆ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਰਥ, ਬੈਲਗੱਡੀਆਂ, ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਸੀ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਰਸਤੇ ਵਿਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਯਮੁਨਾ ਨਦੀ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਲੇ ਤਟ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਫਿਰ ਸਭ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਇਸ ਸੋਹਣੀ ਨਦੀ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਸਮੇਤ ਸੁੰਦਰ ਸ਼੍ਰਿੰਗੀਬੇਰਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ। ਸ਼੍ਰਿੰਗੀਬੇਰਪੁਰ ਤੋਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਯੋਧਿਆ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵੇਖਿਆ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਭਰਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਦਿਲ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਰਥੀ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਸਰਥੀ, ਵੇਖ! ਆਯੋਧਿਆ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਹੁਣ ਇਹ ਚਮਕਦੀ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਰੂਪ ਰਹਿਤ, ਸੁੱਖ ਰਹਿਤ, ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਮੌਨ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ੧੧੩ਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਭਾਰਤ, ਜਿਸਦਾ ਰਥ ਗੂੰਜਦਾਰ ਅਤੇ ਡੂੰਘੀ ਧੁਨੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਹੁਣ ਉੱਲੂ ਤੇ ਗਿੱਧ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਹਾਥੀ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਤਾਂ ਸਨ, ਪਰ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਉਦਾਸ ਅਤੇ ਮੰਦਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਰੋਹਣੀ ਨਕਸ਼ਤਰ ਉੱਤੇ ਰਾਹੂ ਦਾ ਸਾਇਆ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਵੀ ਦੁੱਖੀ ਅਤੇ ਚਮਕ ਰਹੀ ਵੇਖਿਆ। ਆਯੋਧਿਆ ਉਸ ਪਹਾੜੀ ਨਦੀ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਘੱਟ, ਪੰਛੀ ਭੱਜ ਚੁੱਕੇ, ਮੱਛੀਆਂ ਤੇ ਘੜਿਆਲ ਲੁਕ ਗਏ, ਅਤੇ ਨਦੀ ਦਾ ਰਸਤਾ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਉਸ ਹਵਨ ਦੀ ਲੌ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜੋ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ ਪਰ ਹੁਣ ਧੂੰਏ ਤੋਂ ਖਾਲੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਵਨ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਲੌ ਬੁਝ ਗਈ। ਆਯੋਧਿਆ ਉਸ ਫੌਜ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਕਵਚ-ਕੁੰਡੀ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕੀ, ਘੋੜੇ, ਰਥ, ਝੰਡੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੇ, ਯੋਧੇ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਫੌਜ ਬੇਨਸੀਬ ਹੋ ਗਈ। ਇਹ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਗੂੰਜਦੀ ਤੇ ਝਾਗਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਹੌਲੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਗੂੰਜ ਮੌਨ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਉਹ ਯਗਯ ਸ਼ਾਲਾ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਪੂਜਾਰੀ ਤੇ ਉਪਕਰਨ ਚਲੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਸੋਮਾ ਯਗਯ ਮੁਕਣ ਉਪਰੰਤ ਮੌਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਆਯੋਧਿਆ ਉਸ ਗਾਂ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜੋ ਝੁੰਡ ਵਿਚ ਖੜੀ ਹੋ ਕੇ ਚਾਰਣ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੀ, ਪਰ ਸਾਂਡ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡੀ ਗਈ, ਆਪਣੇ ਨੇਤਾ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਹ ਨਵੀਂ ਮੋਤੀ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਮੋਤੀ ਖੋ ਗਏ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਣ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਹ ਉਹ ਤਾਰਾ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜੋ ਅਕਸਮਾਤ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਗਿਆ, ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਗੁਆ ਬੈਠਾ, ਆਪਣੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆ ਪਿਆ। ਆਯੋਧਿਆ ਉਸ ਲਤਾ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਬਸੰਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਫੁੱਲ ਸੀ, ਮਦ ਹੋਏ ਭੌਰੇ ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਸਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਸੌਕੜਾ ਤੇ ਜਲਦੀ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਗਈ। ਇਹ ਆਸਮਾਨ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੱਦਲਾਂ ਨੇ ਢੱਕ ਲਿਆ, ਚੰਦਰਮਾ ਤੇ ਤਾਰੇ ਲੁਕ ਗਏ; ਇਹ ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਮੰਡੀਆਂ ਤੇ ਦੁਕਾਨਾਂ ਬੰਦ, ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਧੁਨੀ ਮੌਨ ਹੋ ਗਈ। ਇਹ ਉਹ ਮਦਿਰਾ-ਪਾਨ ਸ਼ਾਲਾ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਹੁਣ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਕੱਪੜੇ ਟੁੱਟੇ ਤੇ ਖਾਲੀ ਪਏ ਹਨ। ਇਹ ਉਹ ਖੂਹ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਧਰਤੀ ਟੁੱਟ ਗਈ, ਪਿਆਲੇ ਟੁੱਟ ਗਏ, ਪਾਣੀ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਖੂਹ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਇਹ ਉਹ ਵੱਡਾ ਧਨੁਸ਼ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜੋ ਕਦੇ ਬਲਸ਼ਾਲੀਆਂ ਨੇ ਤਾਣਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਤੀਰ ਨਾਲ ਕੱਟਿਆ ਗਿਆ, ਡੋਰੀ ਟੁੱਟ ਗਈ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਇਹ ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜੋ ਜੰਗ ਵਿਚ ਘੋੜਸਵਾਰ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡੀ ਗਈ, ਆਪਣੇ ਗਹਣੇ ਛੱਡ ਕੇ, ਨਿਰਾਸ ਤੇ ਬੇਸਹਾਰਾ ਹੋ ਗਈ। ਇਹ ਉਹ ਵੱਡਾ ਜਲਾਸ਼ਯ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸੁੱਕ ਗਿਆ, ਮੱਛੀਆਂ ਤੇ ਕਛੂਏ ਰਹਿ ਗਏ, ਕੰਢੇ ਟੁੱਟ ਗਏ ਤੇ ਕਮਲ ਮੁੱਕ ਗਏ। ਇਹ ਉਹ ਔਰਤ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜੋ ਦੁੱਖੀ ਤੇ ਗਹਣਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸੜ ਰਹੀ ਸੀ, ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਗੰਧ ਤੇ ਲਿਪਣ ਵਿਆਰਜਿਤ ਸੀ। ਇਹ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜੋ ਮੀਂਹ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਨੀਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਹੇਠ ਛੁਪ ਗਈ। ਇਸ ਸਭ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭਾਰਤ, ਆਪਣੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਰਥੀ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਸਰਥੀ, ਅੱਜ ਆਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਉਹ ਡੂੰਘੀ ਤੇ ਰੌਣਕ ਵਾਲੀ ਗਾਇਕੀ ਤੇ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਧੁਨੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੀ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦੀ ਸੀ? ਮਦ ਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਮੁੱਕ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਧੂਪ ਤੇ ਅਗਰ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਹੁਣ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਹਿੰਮਕ, ਮਸਤ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਚੀਕ, ਤੇ ਰਥਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਕਰ ਜਾਣ ਨਾਲ ਆਯੋਧਿਆ ਸੁੰਨੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।