ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਭਾਉਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ—ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਬੜੀ ਹੀ ਸੁਚੇਤ ਅਤੇ ਉਚਿਤ ਬਾਤਾਂ ਨਾਲ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਸਜਾਈ ਹੋਈਆਂ ਚਪਲਾਂ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਚਪਲਾਂ ਰਾਮ ਦੀ ਦੇਖ-ਭਾਲ ਹੇਠ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨਗੀਆਂ। ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁੰਹ ਕਰਕੇ ਉਹ ਚਪਲਾਂ ਪਹਿਨੀਆਂ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੇ ਲਈ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਮੈਂ, ਮਹਾਨ-ਆਤਮਾ ਰਾਮ ਵੱਲੋਂ ਇਜਾਜ਼ਤ ਮਿਲਣ ਤੇ, ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ—ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਚਪਲਾਂ ਲੈ ਕੇ। ਭਰਤ ਦੇ ਇਸ ਉੱਤਮ ਬਚਨ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਸ਼ੁਭ ਬਚਨ ਕਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਚਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਵਿਰਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵਜੋਂ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ—ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਖੱਡ ਵਿਚ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਧਰਮ ਤੇ ਨੇਕੀ ਤੇਰੇ ਵਿਚ ਵਸਦੀ ਹੈ। ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਅਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਨੇਕੀ ਨੂੰ ਪੂਜਣ ਵਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਭਰਤ ਨੇ ਜੋੜੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਚਰਨ ਛੂਹ ਕੇ ਵਿਦਾ ਲੈਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਭਰਦਵਾਜ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਗਾ ਕੇ, ਭਰਤ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਅਯੋਧਿਆ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਸਰਕਾਰੀ ਰਥ, ਬੱਗੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਭਰਤ ਦੀ ਪਾਲੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵਾਪਸ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਰਸਤੇ ਵਿਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯਮੁਨਾ ਦੀਵਿਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਨਦੀ ਦੇਖੀ, ਅਤੇ ਮੁੜ, ਪਵਿੱਤਰ ਗੰਗਾ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਸਮੇਤ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਸੁੰਦਰ ਨਦੀ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਸ਼੍ਰਿੰਗੀਬੇਰਾ ਨਗਰ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ। ਫਿਰ, ਸ਼੍ਰਿੰਗੀਬੇਰਾ ਤੋਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁੜ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ। ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਭਰਾ ਤੋਂ ਵੰਝੀ ਦੇਖ ਕੇ, ਭਰਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਥਵਾਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਰਥਵਾਨ! ਦੇਖ, ਅਯੋਧਿਆ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਈ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਚਮਕ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਰੂਪਹੀਣ, ਸੁਖ-ਰਹਿਤ, ਦੁਖੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਦਬੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ 113ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਯਣ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ। ਭਰਤ, ਆਪਣਾ ਗੂੜਾ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲਾ ਰਥ ਲੈ ਕੇ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਉੱਲੀਆਂ ਅਤੇ ਗਿੱਧਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ, ਉਦਾਸ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਚਰ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਦੇਖਿਆ। ਭਰਤ ਨੇ ਰੋਹਿਣੀ ਤਾਰੇ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦੇ ਰਾਹੂ ਵਲੋਂ ਪੀੜਤ ਹੋਈ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਆਉਣ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਪਹਾੜੀ ਨਦੀ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਘੱਟ ਸੀ, ਪੰਛੀਆਂ ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਉਡ ਚੁੱਕੇ, ਮੱਛੀਆਂ, ਘੜਿਆਲ ਅਤੇ ਮਗਰਮੱਛ ਲੁਕ ਗਏ, ਅਤੇ ਨਦੀ ਦਾ ਵਹਾਉ ਘੱਟ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਵਾਂਗ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਖੜਿਆ ਹੋਇਆ ਦੇਖਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਯਜਨ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ, ਜੋ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਧੂੰਆਂ ਰਹਿਤ, ਹਵਨ ਪੂਰਣ ਹੋਣ ਤੇ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਬੁਝ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਵਾਂਗ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਝਿਆ ਹੋਇਆ ਦੇਖਿਆ। ਜੰਗ ਵਿਚ ਹਥਿਆਰ ਟੁੱਟੇ, ਘੋੜੇ, ਰਥ, ਝੰਡੇ ਨਸ਼ਟ, ਵੀਰ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਫੌਜ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਵਿਖੜਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ। ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਲਹਿਰ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਝਾਗ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਗੂੰਜਦਾਰ ਸੀ, ਹੁਣ ਹਵਾ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਗੂੰਜ ਵੀ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ। ਯਜਨ-ਵੇਦਿਕ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਉਪਕਰਨ ਅਤੇ ਯਜਨ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ—ਇਸ ਵਾਂਗ ਅਯੋਧਿਆ ਵੀ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਈ। ਭਰਤ ਨੇ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਗਾਂ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਝੁੰਡ ਵਿਚ ਖੜੀ, ਨਵੇਂ ਘਾਹ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੀ, ਬਲਦ ਤੋਂ ਵੰਝੀ, ਆਪਣੇ ਆਗੂ ਦੀ ਲੋੜ ਕਰਦੀ, ਦੁਖੀ ਹੋਈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਿਆ। ਨਵੀਂ ਮੋਤੀ ਦੀ ਲੜੀ, ਜਿਸ 'ਚ ਸਭ ਤੋਂ ਚਮਕਦਾਰ ਮੋਤੀ ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਚਮਕ ਵੀ ਘਟ ਗਈ। ਤਾਰੇ, ਜੋ ਅਚਾਨਕ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਚਮਕ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਕੇ ਆਪਣੀ ਮਹਿਮਾ ਗੁਆ ਬੈਠਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਯੋਧਿਆ ਵੀ ਅਪਵਿਤ੍ਰ ਹੋ ਗਈ। ਵਣ-ਲਤਾ, ਜੋ ਬਸੰਤ ਦੇ ਅੰਤ 'ਚ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ, ਮਧੁਰ ਭੌਰਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ, ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਗਈ, ਸੁੱਕ ਗਈ—ਇਸ ਵਾਂਗ ਅਯੋਧਿਆ ਵੀ ਸੁੱਕ ਗਈ। ਅਸਮਾਨ, ਜੋ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢਕ ਗਿਆ, ਚੰਦ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਲੁਕ ਗਏ; ਨਗਰ, ਜਿਸ 'ਚ ਬਾਜ਼ਾਰ ਤੇ ਦੁਕਾਨਾਂ ਬੰਦ, ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਠਾਂ ਵੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਅਤੇ ਚੁੱਪ ਹਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਯੋਧਿਆ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਲ ਹੋ ਗਈ। ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਅੱਡਾ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਕਦੇ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਪਿਆਲੇ ਚਮਕਦੇ, ਹੁਣ ਟੁੱਟੇ ਅਤੇ ਖਾਲੀ, ਸਫਾਈ ਨਾ ਹੋਈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਯੋਧਿਆ ਵੀ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਈ। ਬਿਨਾ ਪਾਣੀ ਦੇ ਖੁੰਡੀ ਹੋਈ ਕੂਹ, ਜਿਸ 'ਚ ਪਾਣੀ ਖਤਮ, ਪਾਤਰ ਟੁੱਟੇ, ਜ਼ਮੀਨ ਚੀਰੀ, ਢਹਿ ਗਈ—ਇਸ ਵਾਂਗ ਅਯੋਧਿਆ ਵੀ ਢਹਿ ਗਈ। ਵੱਡਾ ਧਨੁ, ਜੋ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਨੇ ਤਾਣਿਆ, ਹੁਣ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਕੱਟ ਕੇ, ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ, ਡੋਰ ਟੁੱਟ ਗਈ—ਇਸ ਵਾਂਗ ਅਯੋਧਿਆ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਲ ਹੋ ਗਈ। ਜਵਾਨ ਕੁੜੀ, ਜੋ ਜੰਗ 'ਚ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਘੋੜਸਵਾਰ ਵਲੋਂ ਅਚਾਨਕ ਛੱਡੀ ਗਈ, ਗਹਣੇ ਪਾਸੇ ਪੈ ਗਏ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਬੇਸਹਾਰਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਯੋਧਿਆ ਵੀ ਬੇਸਹਾਰਾ ਹੋ ਗਈ। ਵੱਡਾ ਸਰੋਵਰ, ਜਿਸ 'ਚ ਪਾਣੀ ਖਤਮ, ਵੱਡੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਤੇ ਕਛੂਏ, ਕੰਢੇ ਟੁੱਟੇ, ਕਮਲ ਗੁਆ, ਸੁੱਕ ਗਿਆ—ਇਸ ਵਾਂਗ ਅਯੋਧਿਆ ਵੀ ਸੁੱਕ ਗਈ। ਇਕ ਔਰਤ, ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਗਹਣਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਦੁਖ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸੜੀ, ਉਕਤੇ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਮਨਾਈ, ਗਹਣਿਆਂ ਤੋਂ ਵੰਝੀ—ਇਸ ਵਾਂਗ ਅਯੋਧਿਆ ਵੀ ਵੰਝੀ ਹੋ ਗਈ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ, ਜੋ ਮੀਂਹ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਕਾਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿਚ ਲੁਕ ਗਈ, ਨੀਲੇ ਗੜਗੜਾਹਟ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲਾਂ 'ਚ ਲੁਕ ਗਈ—ਇਸ ਵਾਂਗ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਚਮਕ ਵੀ ਲੁਕ ਗਈ। ਭਰਤ, ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਉੱਤਮ ਪੁੱਤਰ, ਆਪਣੇ ਰਥ 'ਤੇ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਰਥਵਾਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਅਯੋਧਿਆ ਵਿਚ ਅੱਜ ਉਹ ਗੂੜੀ, ਗੂੰਜਦਾਰ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਵਾਦ-ਯੰਤਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਣਦੇ ਸੀ? ਸ਼ਰਾਬ ਅਤੇ ਵਾਸਤੇ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਮੁੱਕ ਗਈ, ਅਗਰਬੱਤੀ ਅਤੇ ਅਲੋ-ਵੁਡ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵੀ ਹੁਣ ਹਰ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਰਤ ਨੇ ਦੁਖੀ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਖਾਲੀ, ਸੁੱਕੀ, ਵਿਛੜੀ ਹੋਈ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ।