ਚਿੱਤਰਕੂਟ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਭਰਤ ਨੇ ਉਹ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇਖਿਆ ਜਿੱਥੇ ਮਹਾਤਮਾ ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਿਵਾਸ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਬੁਧਿਮਾਨ ਭਰਤ ਆਪਣੀ ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਰੇ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜ ਭਰਦਵਾਜ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ‘ਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਭਰਦਵਾਜ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਪਿਆਰੇ, ਕੀ ਤੇਰਾ ਕੰਮ ਹੋ ਗਿਆ? ਕੀ ਤੂੰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ?” ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਮਹਾਤਮਾ ਭਰਦਵਾਜ ਦੇ ਪੁੱਛਣ ‘ਤੇ, ਭਰਤ ਨੇ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ, ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ—“ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਆਚਾਰਯ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਪੂਰਨ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਨਾਲ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: ‘ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਦੀ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਵਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਭਾਵਾਂਗਾ; ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਕਹਿਆ।’” ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਬੁਧਿਮਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਮਾਹਰ ਸਨ, ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਸਜਾਈਆਂ ਪੈਰੀਆਂ ਚਪਲਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਦੇ, ਏ ਬੁਧਿਮਾਨ, ਇਹ ਚਪਲਾਂ ਤੇਰੀ ਦੇਖ-ਭਾਲ ‘ਚ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨਗੀਆਂ।” ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਦੇ ਕਹੇ ਮੁਤਾਬਕ, ਰਾਮ ਨੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁੰਹ ਕਰਕੇ ਚਪਲਾਂ ਪਹਿਨੀਆਂ ਅਤੇ ਉਹ ਚਪਲਾਂ ਭਰਤ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਕੇ, ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਰਾਜ-ਭਾਰ ਉਸ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤਾ। ਭਰਤ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਹੁਣ ਮੈਂ ਰਾਮ ਜੀ ਵਲੋਂ ਆਗਿਆ ਮਿਲ ਕੇ, ਵਾਪਸ ਅਯੋਧਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਚਪਲਾਂ ਲੈ ਕੇ।” ਭਰਤ ਦੀ ਇਹ ਉੱਚੀ ਬਾਤ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹਾਤਮਾ ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਹੋਰ ਵੀ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਬਦ ਕਹੇ: “ਇਹ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ, ਏ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ, ਉੱਚੇ ਆਚਾਰ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ; ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਖੱਡ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਨੇਕੀਆਂ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਐਸਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਉਸ ਦਾ ਧਰਮ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ, ਨੇਕ ਅਤੇ ਸਚਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ।” ਇਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਆਖ ਕੇ, ਭਰਤ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਚਰਨ ਛੋਹੇ ਅਤੇ ਵਿਦਾ ਲੈਣ ਲੱਗੇ। ਭਰਤ ਨੇ ਭਰਦਵਾਜ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕੀਤੀ, ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਅਯੋਧਿਆ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ। ਰਥਾਂ, ਗੱਡੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਨਾਲ, ਭਰਤ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਸਭ ਵਾਪਸ ਚਲੇ। ਰਸਤੇ ‘ਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਯਮੁਨਾ ਨਦੀ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਸਜਾਈ ਹੋਈ ਵੇਖੀ, ਫਿਰ ਗੰਗਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਧਾਰਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਨਦੀ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਸ਼੍ਰਿੰਗੀਬੇਰਾ ਦੀ ਮੋਹਕ नगਰੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ। ਉਥੋਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਫਿਰ ਇਕ ਵਾਰੀ ਵੇਖਿਆ। ਪਰ, ਜਦ ਭਰਤ ਨੇ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਭਰਾ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਦੇਖਿਆ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਪ ਉਠੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਸਾਰਥੀ! ਦੇਖ, ਅਯੋਧਿਆ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਇਹ ਚਮਕਦੀ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਬਿਨਾ ਰੂਪ, ਬਿਨਾ ਖੁਸ਼ੀ, ਦੁਖੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਥਮ ਗਈਆਂ ਹਨ।” ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਮਹਾਨ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਸੌ ਤੇਰਵੀਂ ਅਧਿਆਇ ਵੈਦਿਕ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਹੋਈ। ਫਿਰ, ਭਰਤ, ਜਿਸ ਦਾ ਰਥ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਲੂ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ ਉਡਦੇ, ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਪਰ ਹਨੇਰੇ ਅਤੇ ਉਦਾਸੀ ਨਾਲ ਗਿਰੇ ਹੋਏ, ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਮਟਮੈਲੇ। ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਰੋਹਿਨੀ ਵਾਂਗ ਰਾਹੂ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਚਮਕ ਨਾਲ ਪਰ ਅਜੀਬ ਦੁਖੀ ਹੋਈ। ਸ਼ਹਿਰ ਇੱਕ ਪਹਾੜੀ ਨਦੀ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਿਸ ‘ਚ ਪਾਣੀ ਘੱਟ, ਪੰਛੀ ਉਜਾੜੇ, ਮਛੀਆਂ, ਮਗਰਮੱਛ, ਅਤੇ ਘੜਿਆਲ ਲੁਕ ਗਏ, ਅਤੇ ਨਦੀ ਦਾ ਰਾਹ ਸੁੱਕ ਗਿਆ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਯਜਨ ਦੀ ਲੋਹੀ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜੋ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ, ਪਰ ਧੂੰਆਂ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਜਿਵੇਂ ਹਵਨ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ, ਲੋਹੀ ਉਠ ਕੇ ਬੁਝ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਯੋਧਿਆ ਇੱਕ ਮਹਾ-ਯੁੱਧ ਦੀ ਫੌਜ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਕਵਚਾਂ ਟੁੱਟੀਆਂ, ਘੋੜੇ, ਰਥ, ਝੰਡੇ ਨਸ਼ਟ, ਯੋਧੇ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਫੌਜ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਪਈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਗੂੰਜਦੀ ਅਤੇ ਫੇਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਹੁਣ ਹਵਾ ਨਾਲ ਠੰਡੀ ਹੋ ਗਈ, ਉਸ ਦੀ ਗੂੰਜ ਮੰਦ ਹੋ ਗਈ। ਇਹ ਯਜਨ-ਵੇਦਿਕ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਯਜਕ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਮਕਦੇ ਸਾਜ-ਸਮਾਨ ਛੱਡ ਗਏ, ਸੋਮ-ਯਜਨ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਚੁਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਗਾਂ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜੋ ਝੁੰਡ ਵਿੱਚ ਖੜੀ, ਨਵੇਂ ਘਾਹ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੀ, ਸਾਂਡ ਵਾਂਗ ਆਗੂ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ, ਲੋਚੀ ਹੋਈ। ਇਹ ਮੋਤੀ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਿਸ ‘ਚ ਸਭ ਤੋਂ ਚਮਕਦਾਰ, ਰੂਪਦਾਰ ਮੋਤੀ ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਣ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਤਾਰੇ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜੋ ਅਚਾਨਕ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਝੜ ਗਏ, ਉਸ ਦੀ ਚਮਕ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ, ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਡਿੱਗ ਗਏ। ਇਹ ਜੰਗਲ ਦੀ ਬੇਲ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜੋ ਬਸੰਤ ਦੇ ਅੰਤ ‘ਤੇ ਫੁੱਲ ਨਾਲ ਸਜੀ, ਮਸਤ ਭੌਰਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ, ਹੁਣ ਸੁੱਕ ਗਈ, ਤੇਜ਼ ਅੱਗ ਨਾਲ ਝਲਸ ਗਈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਅਸਮਾਨ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਬੱਦਲਾਂ ਨੇ ਚਾਦ ਚੁਪਾ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਰੇ ਲੁਕ ਗਏ; ਮੰਡੀਆਂ ਅਤੇ ਦੁਕਾਨਾਂ ਬੰਦ, ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਗੁੰਝਲ ਅਤੇ ਚੁਪ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਪੀਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਕਦੇ ਚਮਕਦਾਰ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਜਾਮ, ਹੁਣ ਟੁੱਟੇ ਅਤੇ ਖਾਲੀ ਪਏ, ਰਸੀਆ ਗਏ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋਏ ਕੂਏ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਜ਼ਮੀਨ ਫੱਟੀ, ਪਤਲੇ ਟੁੱਟੇ, ਪਾਣੀ ਖਤਮ, ਕੂਆਂ ਡਿੱਗ ਗਿਆ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਡੇ ਤਣੇ ਹੋਏ ਧਨੁਸ਼ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜੋ ਬਲਵਾਨਾਂ ਨੇ ਖਿੱਚਿਆ, ਹੁਣ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਕੱਟਿਆ, ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ, ਤਾਣ ਟੁੱਟ ਗਿਆ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜੋ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਬਹਾਦਰ ਘੋੜਸਵਾਰ ਵੱਲੋਂ ਅਚਾਨਕ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਗਹਣੇ ਉਤਾਰ ਦਿਤੇ, ਕੰਮਜੋਰ ਅਤੇ ਬੇਸਹਾਰਾ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਡੇ ਸਰੋਵਰ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸੁੱਕ ਗਿਆ, ਵੱਡੀਆਂ ਮਛੀਆਂ ਅਤੇ ਕਛੂਏ, ਕੰਢੇ ਟੁੱਟੇ, ਕੌਮਲ ਕਮਲ ਗਏ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਭਰਤ ਨੇ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੇਖੀ—ਉਸ ਦੀ ਚਮਕ, ਜੀਵਨ, ਅਤੇ ਆਤਮਕਤਾ, ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਭਰਾ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਹੋ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਸੁੱਕੀ ਹੋ ਗਈ।