ਵਸੀਠ, ਵਾਮਦੇਵ ਅਤੇ ਜਾਬਾਲੀ—ਇਹ ਤਿੰਨੋਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵ੍ਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਟੱਲ ਸਨ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਲਈ ਆਦਰ ਮਿਲਦਾ ਸੀ, ਸਭ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਚਲੇ। ਉਹ ਸੋਹਣੀ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਵੱਲ ਪੂਰਬ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਚਲੇ, ਅਤੇ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਦੇ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸੁੰਦਰ ਪੱਥਰਾਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਭਰਤ ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚਲ ਪਿਆ। ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦੂਰ, ਭਰਤ ਨੇ ਉਹ ਆਸ਼ਰਮ ਵੇਖਿਆ ਜਿੱਥੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਿਵਾਸ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਭਰਤ ਉਸ ਆਸ਼ਰਮ 'ਚ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਰੇ ਅਤੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮਨ ਕੀਤਾ। ਭਰਦਵਾਜ, ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, "ਪੁੱਤਰ! ਕੀ ਤੇਰਾ ਕੰਮ ਹੋ ਗਿਆ? ਕੀ ਤੂੰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਮਿਲ ਆਇਆ?" ਭਰਤ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਅਟੁੱਟ ਪ੍ਰੇਮ ਰੱਖਦਾ ਸੀ, ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: "ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਬੇਨਤੀ ਤੇ ਵੀ, ਬਹੁਤ ਅਡੋਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਸੀਠ ਜੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, 'ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਾ ਵਚਨ ਜਿਵੇਂ ਦਾ ਤਿਵੇਂ ਨਿਭਾਵਾਂਗਾ। ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਤੱਕ, ਜਿਵੇਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ।'" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਸੀਠ ਜੀ, ਜੋ ਬੜੀ ਸਮਝ ਅਤੇ ਬੋਲਣ ਦੀ ਕਲਾ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਇਹ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਸੁਸ਼ੋਭਤ ਪਉੜੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਦੇ ਦੇ। ਏਹ ਤੇਰੇ ਹੱਥਾਂ ਹੇਠ ਆਯੋਧਿਆ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਗੀਆਂ।" ਵਸੀਠ ਜੀ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁੰਹ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪਉੜੀਆਂ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ—ਭਰਤ ਨੂੰ—ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਨਾਲ, ਆਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਇਹ ਮੰਗਲਮਈ ਪਉੜੀਆਂ ਲੈ ਕੇ। ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਮੇਰੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣੀ ਤਾਂ ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਮੰਗਲਮਈ ਬੋਲ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, "ਇਹ ਕੋਈ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਮੌਰ ਤੇ ਚੰਗੇ ਆਚਰਨ ਵਾਲਿਆ! ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਖੱਡ ਵਿਚ ਆਪ ਹੀ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਗੁਣ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਆ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥ ਵੱਡੇ ਬਲ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸੱਚੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਤੁਰਨ ਵਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਭਰਦਵਾਜ ਦੇ ਚਰਨ ਛੂਹ ਕੇ ਵਿਦਾ ਲੈਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਆਯੋਧਿਆ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ। ਭਾਰੀ ਫੌਜ, ਰਥ, ਬੈਲਗੱਡੀਆਂ, ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਹਾਥੀ—all ਭਰਤ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਪਏ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਯਮੁਨਾ ਨਦੀ ਦੇਵ-ਸੁੰਦਰ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਦਿੱਖੀ, ਫਿਰ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ। ਇਹ ਸੁੰਦਰ, ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਨਦੀਆਂ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸ਼੍ਰਿੰਗੀਬੇਰਪੁਰ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ। ਉਥੋਂ, ਆਖ਼ਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਆਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਪਰ ਜਦ ਭਰਤ ਨੇ ਆਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਪਿਤਾ ਸੀ, ਨਾ ਭਰਾ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਸਾਰਥੀ! ਵੇਖ, ਆਯੋਧਿਆ ਬਰਬਾਦ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਹ ਚਮਕਦੀ ਨਹੀਂ; ਨਿਰਰੂਪ, ਉਦਾਸ, ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਵੀ ਮੰਦ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਗਿੱਦੜਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਦਿਖੀ, ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਪਰ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ, ਉਦਾਸ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਲ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੋਵੇ। ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਰਾਹੂ ਦੀ ਛਾਂ ਵਿਚ ਆਈ ਰੋਹਣੀ ਵਾਂਗ, ਉਦਾਸ ਅਤੇ ਚਿੰਤਿਤ ਵੇਖਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਆਯੋਧਿਆ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਗਦੀ—ਇੱਕ ਸੁੱਕੀ ਨਦੀ ਵਾਂਗ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀ ਭੱਜ ਚੁੱਕੇ, ਮੱਛੀਆਂ ਤੇ ਘੜਿਆਲ ਲੁਕ ਗਏ, ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਘੱਟ ਬਚਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਹਵਨ ਦੀ ਅੱਗ, ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਪਰ ਹੁਣ ਧੂੰਏ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਪੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੱਗ ਉੱਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਉੱਠਦੀ ਤੇ ਫਿਰ ਬੁਝ ਜਾਂਦੀ। ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਸ਼ਕਤੀਹੀਨ ਫੌਜ ਵਾਂਗ ਲੱਗੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਰਥ, ਘੋੜੇ, ਝੰਡੇ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕੇ, ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਯੋਧੇ ਮਾਰੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ। ਇਹ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਗੱਜਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਹਵਾ ਨਾਲ ਠੰਢੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਗੂੰਜ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ। ਆਯੋਧਿਆ ਉਸ ਯਜਮਾਨ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਭ ਪੰਡਤ ਅਤੇ ਉਪਕਰਨ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਸੋਮ-ਯਜਨਾ ਮੁਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੁੱਪੀ ਛਾ ਗਈ। ਉਹ ਗਊ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਝੁੰਡ ਵਿੱਚ ਖੜੀ, ਪਰ ਸਿਰਮੌਰ ਬਲਦ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜੀ, ਚੰਗੀ ਘਾਹ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਦੀ, ਉਦਾਸ। ਉਸਨੂੰ ਆਯੋਧਿਆ ਨਵੇਂ ਮੋਤੀ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵਾਂਗ ਲੱਗੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚੋਟੀ ਦੇ ਚਮਕਦਾਰ, ਗੋਲ ਮੋਤੀ ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਗਏ, ਪਰ ਚਮਕ ਫਿਰ ਵੀ ਬਚੀ। ਉਹ ਤਾਰੇ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜੋ ਅਚਾਨਕ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਗੁਆ ਬੈਠਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬਸੰਤ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਲਤਾ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਭੰਵਰੇ ਗੂੰਜਦੇ, ਪਰ ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਗਈ। ਆਸਮਾਨ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਪਰਤ ਪੈ ਗਈ, ਚੰਦ ਤੇ ਤਾਰੇ ਲੁਕ ਗਏ; ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਮੰਡੀਆਂ ਤੇ ਦੁਕਾਨਾਂ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਧਰਮਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਰੀਤ ਵੀ ਭੁੱਲ ਗਈ। ਆਯੋਧਿਆ ਉਹ ਪੀਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਚੰਗੀਆਂ ਸ਼ਰਾਬਾਂ ਦੇ ਟੁੱਟੇ ਕੌਪ, ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਹ ਖੂਹ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਚੀਰ ਗਈ, ਭਾਂਡੇ ਟੁੱਟ ਗਏ, ਪਾਣੀ ਮੁੱਕ ਗਿਆ, ਖੂਹ ਢਹਿ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਯੋਧਿਆ ਦੀ ਇਹ ਦੁਖਦਾਈ ਦਸ਼ਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਭਰਤ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਵਿਛੋੜੇ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਇਥੇ, ਮਹਾਨ ਆਯੋਧਿਆ ਕੰਡ ਦੀ ੧੧੩ਵੀਂ ਸੱਥਾ, ਜੋ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕੀ ਜੀ ਨੇ ਰਚੀ, ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।