ਭਰਤ ਨੇ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀਆਂ ਚਰਨ ਪਾਦੁਕਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖੀਆਂ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ ਮਨ ਨਾਲ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਨਾਲ ਰਥ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵਸੀਸ਼ਠ, ਵਾਮਦੇਵ ਅਤੇ ਜਾਬਾਲੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵ੍ਰਤਾਂ ‘ਚ ਅਡਿੱਗ ਸਨ, ਸਮੂਹ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਚਲੇ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਥਾ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸੁੰਦਰ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਵੱਲ ਵਧਿਆ, ਅਤੇ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਦੇ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਚੱਲ ਪਿਆ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਸਮੇਤ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸੁੰਦਰ ਪੱਥਰਾਂ ਅਤੇ ਨਜ਼ਾਰੇ ਵੇਖੇ। ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਤੋਂ ਕੁਝ ਹੀ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਉਹ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦਿੱਸਿਆ ਜਿਥੇ ਮਹਾṉ ਰਿਸ਼ੀ ਭਰਦਵਾਜ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਰੀਆ ਅਤੇ ਭਰਦਵਾਜ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ‘ਚ ਨਮਨ ਕੀਤਾ। ਭਰਦਵਾਜ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਪੁੱਤਰ, ਕੀ ਤੇਰਾ ਕੰਮ ਹੋ ਗਿਆ? ਕੀ ਤੂੰ ਰਾਮ ਜੀ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ?” ਭਰਤ ਨੇ ਭਰਦਵਾਜ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਮੈਂ ਤੇ ਮੇਰੇ ਆਚਾਰਯ ਨੇ ਬਹੁਤ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਰਘੁਨੰਦਨ ਰਾਮ ਨੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਿਹਾ—‘ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਾ ਦਿਤਾ ਵਚਨ ਪੂਰਾ ਕਰਾਂਗਾ। ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ।’ ਇਸ ਉੱਤੇ ਮਹਾਨ ਪੰਡਿਤ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, ‘ਇਹ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਪਾਦੁਕਾਵਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰਤ ਨੂੰ ਦੇ ਦੇ, ਇਹ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਗੀਆਂ।’ ਫਿਰ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਪਾਦੁਕਾਵਾਂ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਤੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਲੈ ਕੇ, ਇਹ ਪਾਵਨ ਪਾਦੁਕਾਵਾਂ ਲੈ ਕੇ ਵਾਪਸ ਅਯੋਧਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।” ਭਰਦਵਾਜ ਜੀ ਨੇ ਭਰਤ ਦੇ ਇਹ ਉੱਤਮ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਆਖੇ, “ਪੁੱਤਰ, ਇਹ ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ ਲਈ ਅਚੰਭੇ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਨੇਕੀਆਂ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ, ਜੋ ਮਹਾਬਲੀ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਪੁੱਤਰ ਕਰਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੇ ਹਨ। ਤੂੰ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈ 'ਚ ਅਡਿੱਗ ਹੈਂ।” ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ ਨੇ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰਦਵਾਜ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕੀਤਾ, ਚਰਨ ਛੂਹ ਕੇ ਵਿਦਾ ਲਈ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਕੇ, ਭਰਤ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਅਯੋਧਿਆ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਥ, ਰਥ-ਗੱਡੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਸਾਰਾ ਜਥਾ ਭਰਤ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚਲ ਪਿਆ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਯਮੁਨਾ ਨਦੀ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਤੱਟ ਵੇਖੇ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਖੇਡ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਭ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਪਾਣੀ ਭਰੀ ਹੋਈ ਉਸ ਸੁੰਦਰ ਨਦੀ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਰਮਣੀਯ ਸ਼੍ਰਿੰਗੀਬੇਰਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ। ਉੱਥੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੁੜ ਅਯੋਧਿਆ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਭਰਤ ਨੇ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਭਰਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਸਾਰਥੀ, ਵੇਖ! ਅਯੋਧਿਆ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਹੁਣ ਚਮਕਦੀ ਨਹੀਂ, ਨ ਰੂਪ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਨ ਖੁਸ਼ੀ, ਨ ਆਵਾਜ਼; ਹਰ ਪਾਸੇ ਉਦਾਸੀ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ੧੧੩ਵੇਂ ਸੰਗ੍ਰਾਂਥ ਦਾ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਰਤ, ਜਿਸ ਦਾ ਰਥ ਘੰਮਘਰਾਟੀ ਅਤੇ ਗੂੰਜਦਾਰ ਸੀ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਅਯੋਧਿਆ ਹੁਣ ਉਲੂਆਂ ਅਤੇ ਗਿਧਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਾਵੇਂ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਪਰ ਹਨੇਰੇ ਅਤੇ ਉਦਾਸੀ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ, ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਅੰਧਕਾਰਮਈ। ਉਸ ਨੇ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਰੋਹਣੀ ਤਾਰੇ ਵਾਂਗ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਰਾਹੂ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ, ਜੋ ਚਮਕਦੀ ਸੀ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਰਾਹੂ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਉਸ ਪਹਾੜੀ ਨਦੀ ਵਾਂਗ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਘੱਟ, ਵਹਾਵ ਟੁੱਟਾ ਹੋਇਆ, ਪੰਛੀ ਸੁੱਕੇ ਕਾਰਨ ਉੱਡ ਚੁੱਕੇ, ਮੱਛੀਆਂ ਤੇ ਘੜੀਆਲ ਲੁੱਕੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਨਦੀ ਦੀ ਰਫਤਾਰ ਰੁਕ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਉਸ ਹਵਨ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜੋ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਤਾਂ ਹੈ, ਪਰ ਹੁਣ ਧੂੰਆਂ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਵਨ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਅੱਗ ਬੁਝ ਗਈ। ਉਹ ਉਸ ਸੈਨਾ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜੋ ਵੱਡੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਕਵਚ-ਕੁੰਡੀ ਟੁੱਟਵਾ ਬੈਠੀ ਹੋਵੇ, ਘੋੜੇ, ਰਥ, ਝੰਡੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ, ਵੀਰ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਤੇ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਅਯੋਧਿਆ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਫੇਨ ਉਛਾਲਦੀ ਤੇ ਗੂੰਜਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਹੌਲੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ, ਉਸ ਦੀ ਗੂੰਜ ਮੁੱਕ ਗਈ। ਉਹ ਉਹ ਚੌਕ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਸਭ ਯਾਜਕ ਤੇ ਉਪਕਰਨ ਚਲੇ ਗਏ, ਸੋਮਾ ਯਜਨਾ ਮੁੱਕਣ ਮਗਰੋਂ ਸੱਬ ਸੁੰਨ। ਅਯੋਧਿਆ ਉਸ ਗਾਂ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜੋ ਝੁੰਡ ਵਿੱਚ ਖੜੀ ਹੋਈ ਦੁਖੀ ਹੈ, ਚੰਗੀ ਘਾਹ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਰਹੀ ਹੈ, ਨਾਂ ਬਲਦ ਹੈ, ਨਾਂ ਆਪਣੇ ਨਾਇਕ ਦੀ ਉਡੀਕ ਮੁੱਕੀ। ਉਹ ਮੋਤੀ ਦੀ ਨਵੀਂ ਮਾਲਾ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਚੋਟੀ ਦੇ ਸੋਹਣੇ ਮੋਤੀ ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ, ਪਰ ਚਮਕਦੀ ਤਾਂ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਂਗ। ਉਹ ਤਾਰਾ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜੋ ਅਚਾਨਕ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਤੇ ਆਕਾਰ ਗੁਆ ਬੈਠਾ, ਪੁੰਨ ਖਤਮ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ। ਅਯੋਧਿਆ ਉਸ ਬੇਲ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜੋ ਬਸੰਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਮਸਤ ਭੌਰਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ, ਪਰ ਹੁਣ ਸੁੱਕ ਗਈ, ਥੱਕ ਗਈ, ਤੇਜ਼ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਗਈ। ਅਯੋਧਿਆ ਉਹ ਅਸਮਾਨ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਬੱਦਲ ਛਾ ਗਏ, ਚੰਨ ਤੇ ਤਾਰੇ ਓਹਲੇ ਹੋ ਗਏ; ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਟ-ਬਜ਼ਾਰ ਬੰਦ, ਪੁਸਤਕਾਂ ਚੁੱਪ, ਕੋਈ ਆਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਉਹ ਪੀਣ ਵਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜੋ ਸੁੱਧ ਨਹੀਂ, ਚੰਗੀਆਂ ਸ਼ਰਾਬਾਂ ਦੇ ਟੁੱਟੇ ਅਤੇ ਖਾਲੀ ਪਿਆਲੇ ਪਏ ਹਨ, ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਲੋਕ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਰਤ ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ, ਪਿਤਾ ਤੇ ਭਰਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ, ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ।